Η ΦΙΛΑΝΑΓΝΩΣΙΑ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ,ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

ISSN:1792-2674

Δρ. Αθηνά Ντούλια,

Επόπτρια Ποιότητας Εκπαίδευσης

Η ανάγνωση ενός βιβλίου είναι ένα ταξίδι στο φως

Mark Twain

Περίληψη

Η φιλαναγνωσία στο σχολείο αποτελεί όχημα γνωστικής, συναισθηματικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Η πρόκληση για την εκπαιδευτική κοινότητα είναι να αναζητήσει τρόπους που θα μετατρέψουν την ανάγνωση σε πράξη χαράς και αυτοπραγμάτωσης, διαμορφώνοντας μελλοντικούς πολίτες με κριτική σκέψη, φαντασία και αξίες. Οι δυνατότητες είναι πλούσιες, οι προοπτικές ελπιδοφόρες, αρκεί να υπάρξει συστηματική και συλλογική δέσμευση. Η παρούσα εισήγηση πραγματεύεται την προώθηση της φιλαναγνωσίας στο σχολείο, υπό το πρίσμα του νέου Αναλυτικού Προγράμματος που εισάγει την ανάγνωση του ολόκληρου λογοτεχνικού βιβλίου με στόχο την καλλιέργεια αναγνωστικών έξεων μέσω της αισθητικής απόλαυσης, συζητά τις προϋποθέσεις και παρουσιάζει τις δυνατότητες που ανοίγει η επαφή των μικρών αναγνωστών/τριών με τα βιβλία. 

Λέξεις-κλειδιά: φιλαναγνωσία, βιβλιοφιλία, κοινότητες αναγνωστών, σχολείο

Εισαγωγή

Η φιλαναγνωσία, δηλαδή η αγάπη για το διάβασμα και η θετική στάση απέναντι στη λογοτεχνία, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παιδαγωγικούς στόχους της εκπαίδευσης. Σε μια εποχή όπου η εικόνα και η τεχνολογία κυριαρχούν, η καλλιέργεια της αναγνωστικής συνήθειας στα παιδιά προσλαμβάνει νέα σημασία, καθώς συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη της γλωσσικής έκφρασης, της κριτικής σκέψης, της φαντασίας και της συναισθηματικής νοημοσύνης. Η φιλαναγνωσίαδεν περιορίζεται στην τυπική διδασκαλία της λογοτεχνίας, αλλά αφορά τη διαμόρφωση μιας εσωτερικής στάσης απέναντι στο διάβασμα, που συνδέεται με την προσωπική απόλαυση, την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και τη διαμόρφωση πολιτισμικής ταυτότητας.

Η σημασία της φιλαναγνωσίας

Η φιλαναγνωσία (ή αλλιώς και βιβλιοφιλία) στο σχολικό πλαίσιο δεν αποτελεί απλώς συμπληρωματική δραστηριότητα αλλά στρατηγικό εργαλείο μάθησης, ανάπτυξης και καλλιέργειας αξιών και στάσεων. Η αγάπη για το διάβασμα πρωτίστως ως απόλαυση (Γκίβαλου,2013) είναι αυτή που συνδέεται με τη φιλαναγνωσία, προϋποθέτει την θετική και ελεύθερη διάθεση του αναγνώστη χωρίς καταναγκασμό (Πενάκ, 2000) και  αποτελεί βασική δεξιότητα που διατρέχει όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας.

Η εισαγωγή του λογοτεχνικού βιβλίου στην τάξη συνδέεται με τη δημιουργία κοινότητας αναγνωστών (Παπαδάτος, 2009, 2016).Είναι σημαντικό ότι πολλά σχολεία υλοποιούν φιλαναγνωστικές δραστηριότητες τόσο στην προσχολική όσο και στη  δημοτική εκπαίδευση με στόχο την καλλιέργεια στάσεων, αξιών, ενσυναίσθησης, δημιουργικής έκφρασης και κριτικής σκέψης. Είναι επίσης, αλήθεια ότι η ανάγνωση λογοτεχνικού βιβλίου συμβάλλει πολλαπλώς στην ανάπτυξη του μαθητή/τριας (Chema, 2018 ∙Cremin, 2020 ∙Krashen, 2004 ∙Sullivan& Brown, 2013). Συγκεκριμένα συμβάλλει:

•           στη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η ανάγνωση εμπλουτίζει το λεξιλόγιο, ενισχύει τη σύνταξη, την προφορική και γραπτή έκφραση, την κατανόηση κειμένων. Επιπλέον, καλλιεργεί αφηγηματικές δεξιότητες και δεξιότητες αναδιήγησης,

•           στη συναισθηματική καλλιέργεια, καθώς η ταύτιση με χαρακτήρες ιστοριών καλλιεργεί την ενσυναίσθηση και την αυτογνωσία, αναπτύσσοντας τη συναισθηματική νοημοσύνη. Έτσι, ο/η μικρός/ή αναγνώστης/τρια ‘’συνομιλεί’’ με το κείμενο το/τη συγγραφέα και την εποχή(Rosenblatt,1990), δράττοντας την ευκαιρία να μεταφερθεί σε άλλους χωρχρόνους για να γνωρίσει αξίες, ανθρώπους, κοινωνίες, χαρακτήρες. Αυτό συμβάλλει στη βίωση μιας ολοκληρωμένης εμπειρίας, στην αισθητική απόλαυση και στην καλλιέργεια της φαντασίας.

•           Επιπλέον, η ανάγνωση λογοτεχνικού βιβλίου καλλιεργεί πολλαπλούς γραμματισμούς  μεταξύ των οποίων και τον οπτικό και κριτικό γραμματισμό καθώς οι μαθητές μαθαίνουν να διαβάζουν πίσω από το κείμενο και τις εικόνες, να ερμηνεύουν, να αμφισβητούν και να συνδέουν τη λογοτεχνία με κοινωνικά ζητήματα (Freire, 1997).

•           Επιπρόσθετα, η ανάγνωση εμπεριέχει και μια πολιτισμική διάσταση, καθώς η λογοτεχνία προσφέρει πρόσβαση σε διαφορετικές παραδόσεις και κοσμοαντιλήψεις ενισχύοντας τον σεβασμό στη διαφορετικότητα. Έτσι, οι μαθητές/τριες αντιλαμβάνονται τη συμβολή του λογοτεχνικού βιβλίου στην προώθηση του ανθρώπινου πολιτισμού και στη διαμόρφωση της ταυτότητας.

•Τέλος, με αφορμή ένα λογοτεχνικό βιβλίο οι μαθητές/τριες μπορούν να εμπλακούν σε δημιουργικές και βιωματικές δραστηριότητες συνδυάζοντας τη λογοτεχνία και με άλλες τέχνες. Αυτή η διακαλλιτεχνική προσέγγιση (η σύνδεση δηλαδή με μουσική, εικαστικά, θέατρο, δημιουργική γραφή) ενισχύει την αισθητική καλλιέργεια και τη χαρά της ανάγνωσηςκαι επιτυγχάνει την αισθητική απόλαυση του κειμένου (Καλογήρου, 2016).

Όλοι οι παραπάνω λόγοι συνηγορούν και υπερθεματίζουν υπέρ της εισαγωγής του λογοτεχνικού βιβλίου στην τάξη. Μάλιστα, σύμφωνα με τα νέα Προγράμματα Σπουδών εισάγεται η ανάγνωση ολόκληρου λογοτεχνικού βιβλίου με στόχο την αποφυγή της αποσπασματικότητας και την παροχής της δυνατότητας στομαθητή/τρια-αναγνώστη/τρια να γνωρίσει στο ακέραιο ένα λογοτεχνικό έργο προκειμένου να εκτιμήσει τη δημιουργία αυτή και να ενδυναμωθεί η στάση του απέναντι στη φιλαναγνωσία. Παράλληλα, η επαφή και γνωριμία με ένα αυτοτελές λογοτεχνικό έργο παρέχει τη δυνατότητα για εμβάθυνση, κριτική προσέγγιση και ερμηνευτικές διαδρομές, αναζητώντας και ανακαλύπτοντας ποικίλες νοηματοδοτήσεις και οπτικές (Οδηγός Εκπαιδευτικού για τη Λογοτεχνία, σσ.18-26 και 31-39).

Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στην προώθηση της φιλαναγνωσίας είναι καθοριστικός. Λειτουργεί ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στο παιδί και στο βιβλίο· προτείνει αναγνώσματα με βάση τα ενδιαφέροντα και το αναπτυξιακό του επίπεδο, ενθαρρύνει τη συζήτηση, παρέχει κίνητρα, δημιουργεί κλίμα εμπιστοσύνης και ένα βιβλιοφιλικό κλίμα προσμονής, χαράς, έκπληξης και απόλαυσης (Τσιλιμένη, 2013).

Σύμφωνα με τον Παπαδάτο (2013: 62) η φιλαναγνωσία αποτελεί πρωτίστως αντικείμενο του σχολείου και η δημιουργία ενός κατάλληλου περιβάλλοντος, προϋποθέσεων και διαδικασιών επιτρέπει την υιοθέτηση ρόλων σύμφωνα με την τυπολογία του Appleyard (2017), διατηρεί τη συλλογή μνήμη μέσα από λογοτεχνικές διαδρομές (Αναγνωστοπούλου, 2013:90). Ο συνδυασμός της ανάγνωσης με φιλαναγνωστικές δραστηριότητες (Καρακίτσιος, 2013) και παιχνίδια (Κανατσούλη, 2013) συμβάλλουν στην αναγνωστική ανταπόκριση και στην ανάπτυξη μιας θετικής βιβλιοφιλικήςσχέσης ανάμεσα στο λογοτεχνικό βιβλίο και τους μαθητές/τριες.

Δυνατότητες και Προοπτικές

Η σημασία της ανάγνωσης λογοτεχνικών βιβλίων από την προσχολική και πρώτη σχολική ηλικία είναι αδιαμφισβήτητη, όπως ήδη αναφέρθηκε, καθώς  καλλιεργούνται αναγνωστικές έξεις και σημαντικές δεξιότητες, συμβάλλοντας στην εδραίωση μιας αναγνωστικής κουλτούρας (Καλογήρου &Λαλαγιάννη, 2007).

Στα Νέα Προγράμματα Σπουδών δίδεται η δυνατότητα οι μαθητές/-τριες να προσεγγίζουν ολόκληρα βιβλία και αναγνώσματα διαφόρων ειδών λόγου, ποικίλων μορφών και θεματικών, ώστε να αποκτήσουν φιλαναγνωστική στάση, να ανακαλύψουν τα ενδιαφέροντά τους, αλλά, πρωτίστως να ψυχαγωγούνται και να βιώνουν την αισθητική απόλαυση.  Η ελεύθερη επιλογή βιβλίων, οι βιωματικές δραστηριότητες και η σύνδεση με τις τέχνες δημιουργούν μια πλούσια αναγνωστική εμπειρία.

Σύμφωνα με τις οδηγίες του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ, 2018), η φιλαναγνωσία εντάσσεται ως αυτόνομη δραστηριότητα στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο, με στόχο να καλλιεργηθεί η αναγνωστική κουλτούρα και να ενισχυθούν οι πολλαπλές δεξιότητες των μαθητών/τριών. Γενικότερα, ηπροώθηση της λογοτεχνίας στην τάξη υπηρετεί τη διεύρυνση του πολιτισμικού και γλωσσικού πλούτου των μαθητών/-τριών,βοηθά στην ανάπτυξη επικοινωνιακών δυνατοτήτων, κριτικής σκέψης, δημιουργικότητας και συμμετοχής, βελτιώνει το αισθητικό κριτήριο, ενώ παράλληλα συμβάλλει στην υιοθέτηση αναγνωστικών συνηθειών και στην καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας (Οδηγός Εκπαιδευτικού για τη Λογοτεχνία, σσ.18-26 και 31-39). Η βιωματική προσέγγιση μπορεί να προκαλέσει τον ερμηνευτικό διάλογο και τη δημιουργική ανταπόκριση του/της αναγνώστη/τριας (Κιοσσές & Χατζημαυρουδή, 2020: 23-24∙Robb (2025). Απαραίτητη όμως προϋπόθεση για την ανταπόκριση αυτή αποτελεί η ύπαρξη βιβλιοθήκης τόσο μέσα στην τάξη όσο και σε χώρους του σχολείου γενικότερα με οργανωμένες συλλογές βιβλίων, εύκολα προσβάσιμες από τους μαθητές/τριες (Martinez, 2024). Επιπρόσθετα, η ύπαρξη δανειστικής βιβλιοθήκης και η δυνατότητα πρόσβασης σε μαθητικά λογοτεχνικά περιοδικά, προσφέρει κίνητρα για την καλλιέργεια μιας αναγνωστικής κουλτούρας. Επιπλέον, την πρόκληση ενδιαφέροντος για ένα λογοτεχνικό βιβλίο μπορεί να την ενεργοποιήσει η δημιουργική και εκφραστική ανάγνωση είτε από τον/την εκπαιδευτικό είτε από αφηγητή μέσω ψηφιακών μέσων και εργαλείων (π.χ. podcasts συγγραφέων, ακουστικά βιβλία, ψηφιακές αφηγήσεις, κ.ά.) καθώς και καινοτόμες διδακτικές πρακτικές και διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις όπως θεατρικό παιχνίδι, εικαστικές δραστηριότητες, δημιουργική γραφή, δραματοποίηση ιστοριών. Στις δράσεις αυτές μπορούν να συνεπικουρήσουν, οι φιλαναγνωστικές δραστηριότητες και λογοτεχνικές περιπέτειες μέσα από λογοτεχνικά παιχνίδια, η συμμετοχή των μαθητών/τριών σε διαγωνισμούς και βιβλιοδρομίες, η λογοτεχνική δικτύωση σχολείων και τα δομημένα προγράμματα φιλαναγνωσίας (Κουτσουλή, Ντούλια, Παντελάκη, Ανδρεαδάκη & Χρυσού, 2025).

Προκλήσεις

Η φιλαναγνωσία στο σχολείο αντιμετωπίζει πολλαπλές προοπτικές για την εδραίωση μιας αναγνωστικής κουλτούρας μέσα από συνέργειες σχολείου, οικογένειας και τοπικής κοινωνίας. Ταυτόχρονα, αντιμετωπίζει και πολλές προκλήσεις με πρώτη και κύρια την ύπαρξη οργανωμένων βιβλιοθηκών και την εύρεση χρόνου στο Αναλυτικό Πρόγραμμα, για την ανάπτυξη του εύρους των δυνατοτήτων που αυτή προσφέρει. Στις προκλήσεις συγκαταλέγεται και ο έντονος ανταγωνισμός με τα μέσα ψηφιακής ψυχαγωγίας. Αναφορικά με το τελευταίο, ο/η εκπαιδευτικός καλείται να αξιοποιήσει δημιουργικά την τεχνολογία, ώστε να μετατρέψει την ψηφιακή εμπειρία σε σύμμαχο της ανάγνωσης.

Μια σημαντική πρόκληση που μπορεί να επιτευχθεί για τη δημιουργία αναγνωστικής κουλτούρας, είναι η συνεργασία σχολείου και οικογένειας και τοπικής κοινωνίας. Ο Sanderson (2025) αναδεικνύει τη συμβολή της οικογένειας στην ‘’πρόκληση’’ του πάθους για ανάγνωση και στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος με αναγνωστικά ερεθίσματα, τονίζοντας τη συμβολή της οικογένειας στη δημιουργία αναγνωστικών κινήτρων κινήτρων. Έτσι, η δημιουργία σχολικών λογοτεχνικών λεσχών, μαθητικών και ενηλίκων, αποτελεί τακτική που ενισχύει την έννοια της αναγνωστικής κοινότητας, ενώ η επαφή με συγγραφείς ή εικονογράφους δημιουργεί ένα πλαίσιο βιωματικής μάθησης. Τέλος, η επιλογή των λογοτεχνικών βιβλίων μπορεί να συνδεθεί με την εκπαίδευση για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα μέσα από κείμενα που θίγουν κοινωνικά ζητήματα (Freire, 1997) σε μια συμπεριληπτική προοπτική, ενώ και οι προσεγγίσεις θα πρέπει να είναι συμπεριληπτικές, λαμβάνοντας υπόψη τα διάφορα είδη αναγνωστών και τις δυνατότητές τους.

Φιλαναγνωσία στην τάξη- Ένα παράδειγμα

Η καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας χρειάζεται μεθοδικότητα, συστηματικότητα και δημιουργικότητα. Μία απλή αλλά ουσιαστική πρακτική είναι η καθημερινή μεγαλόφωνη ανάγνωση στην αρχή της ημέρας, που δημιουργεί μια σταθερή ρουτίνα και τροφοδοτεί την κουλτούρα της βιβλιοφιλίας. Επιπλέον, η αξιοποίηση λογοτεχνικών και θεματικών κύκλων μπορεί να οδηγήσει σε ένα «ντόμινο» λογοτεχνικού ενδιαφέροντος. Για παράδειγμα, μπορεί να οργανωθεί ένας κύκλος γύρω από το θέμα «Ανακαλύπτοντας τα μυστικά των μαρμάρων –Τα αγάλματα και οι ιστορίες τους». Οι μαθητές αναζητούν σχετικά βιβλία, τα συγκεντρώνουν και επιλέγουν συλλογικά ένα βιβλίο για ομαδική ανάγνωση στην τάξη. Στη συνέχεια, κάθε μικρή ομάδα (λογοτεχνικός κύκλος) αναλαμβάνει ένα διαφορετικό βιβλίο. Μετά την ανάγνωση, κάθε ομάδα σχεδιάζει και υλοποιεί δραστηριότητες δημιουργικής γραφής, καλλιτεχνικής έκφρασης ή θεατρικού παιχνιδιού. Η παρουσίαση του βιβλίου κάθε ομάδας μπορεί να γίνει με ευφάνταστο τρόπο, π.χ. μέσα από γρίφους ή ένα κυνήγι θησαυρού στο οποίο συμμετέχει ολόκληρη η τάξη ή ακόμα και άλλα τμήματα του σχολείου.

Εικ. 1 Λογοτεχνικά βιβλία με θέμα ιστορίες αγαλμάτων

Εικ.2. Ενδεικτικοί τίτλοι λογοτεχνικών βιλίων με θέμα τα αγάλματα

Παράλληλα, μπορούν να αξιοποιηθούν πίνακες ζωγραφικής, μουσικά έργα ή να γίνει συγκριτική ανάγνωση βιβλίων που πραγματεύονται το ίδιο θέμα. Οι μαθητές μπορούν να δημιουργήσουν «λογοτεχνικές τρίλιζες», να αναλάβουν αποστολές ή να οργανώσουν μικρές παραστάσεις. Σημαντικό ρόλο παίζει και η εμπλοκή των γονέων, μέσα από τη δημιουργία σχολικών λεσχών ανάγνωσης που ενισχύουν την κοινή κουλτούρα φιλαναγνωσίας

Εικ. 5 Λογοτεχνική τρίλιζα

Επίλογος

Σε μια εποχή όπου οι ψηφιακές οθόνες κυριαρχούν, ηκαλλιέργεια της φιλαναγνωσίαςαποτελεί μια αδήριτη ανάγκη. Η ανάγνωση λογοτεχνικών έργων εμπλουτίζει τη γλώσσα, καλλιεργεί την κριτική σκέψη, ενδυναμώνει τη φαντασία και ενισχύει τη συναισθηματική ανάπτυξη των μαθητών/τριών. Παρά τις προκλήσεις, οι δυνατότητες είναι τεράστιες, αρκεί να υπάρξει όραμα, συνεργασία και συστηματική προσπάθεια.Η δημιουργία μιας αναγνωστικής κουλτούρας στο σχολείο μπορεί να μεταμορφώσει όχι μόνο τη μαθησιακή διαδικασία, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές βλέπουν τον κόσμο – ως ενεργοί, κριτικοί και δημιουργικοί πολίτες

Βιβλιογραφία

• Appleyard, J.A.(2017). Η Διαμόρφωση του Αναγνώστη. Η λογοτεχνική εμπειρία από την παιδική ηλικία έως την ενηλικίωση.(Κ.Δ. Μαλαφάντης, επιμ., Κ. Δεσποινιάδης, μτφρ). Αθήνα: Gutenberg.
• Freire, P. (1997). Η αγωγή του καταπιεζόμενου (Μτφρ. Κ. Κουτσούμπα). Gutenberg.
• Γκίβαλου, Μ. (2013). ‘’Η Φιλαναγνωσία και η αναγκαιότητα καλλιέργειάς της’’  στο  ΆνταΚατσίκη-Γκίβαλου& Δημήτρη Πολίτη (επιμ.) Καλλιεργώντας τη Φιλαναγνωσία: Πραγματικότητες και Προοπτικές, σσ.35-47. Αθήνα: Διάδραση.
• Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ). (2018). Οδηγός φιλαναγνωσίας για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο. Αθήνα: ΙΕΠ.
• Καλογήρου, Τζ. &Λαλαγιάννη Κ.(2007). Η Λογοτεχνία στο σχολείο. Αθήνα: Τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός.
• Κανατσούλη, Μ. (2013). Παιχνίδι και φιλαναγνωσία για παιδιά προσχολικής ηλικίας στο  ΆνταΚατσίκη-Γκίβαλου& Δημήτρη Πολίτη (επιμ.) Καλλιεργώντας τη Φιλαναγνωσία: Πραγματικότητες και Προοπτικές, σσ. 75-87. Αθήνα: Διάδραση.
• Καρακίτσιος, Α. (2011). Φιλαναγνωσία….Φανατική συνήθεια στο Ε. Αρτζανίδου, Δ.Γουλής, Στ. Γρόσδος& Α. Καρακίτσιος, Παιχνίδια Φιλαναγνωσίας και Αναγνωστικές Εμψυχώσεις, Αθήνα: Gutenberg.
• Κιοσσές, Σπ. &Χατζημαυρουδή, Ε.(2020). Η Λογοτεχνία στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.Ερμηνευτική, κριτική και δημιουργική προσέγγιση των λογοτεχνικών κειμένων. Αθήνα: Κριτική.

• Martinez, T. O. (2024). Investing in school libraries and librarians to improve literacy outcomes. Maine Policy Review, 33(1), 46–54. https://digitalcommons.library.umaine.edu/mpr/vol33/iss1/9
• Morse, K. (2024). Reading cultures – Towards a clearer, more inclusive understanding. Reading&Writing, 15(1), 1–13. https://doi.org/10.4102/rw.v15i1.447.
• Παπαδάτος, Γ. (2009). Παιδικό Βιβλίο και Φιλαναγνωσία. Αθήνα: Πατάκης.
• Παπαδάτος, Γ. (2013). Ανιχνεύοντας ένα ευέλικτο σύστημα φιλαναγνωσίας για το σχολείο της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης: η φιλαναγνωσία υπό το φως της Οικοσυστημικής θεωρίας στοΆνταΚατσίκη-Γκίβαλου& Δημήτρη Πολίτη (επιμ.) Καλλιεργώντας τη Φιλαναγνωσία: Πραγματικότητες και Προοπτικές, σσ.61-74. Αθήνα: Διάδραση.
• Παπαδάτος, Γ. (2016). Το παιδικό βιβλίο στην εκπαίδευση και στην κοινωνία.Αθήνα: Παπαδόπουλος.
• Pennac, D. (2000). Σαν ένα μυθιστόρημα (Μτφρ. Α. Βασιλικού). Αθήνα: Μεταίχμιο.
• Πολίτης, Δ. (2013). Από την ανάγνωση στη φιλαναγνωσία: οι μεταφορές του νοήματος και η διαλεκτική της απόλαυσης στο  ΆνταΚατσίκη-Γκίβαλου& Δημήτρη Πολίτη (επιμ.) Καλλιεργώντας τη Φιλαναγνωσία: Πραγματικότητες και Προοπτικές, σσ.48-60. Αθήνα: Διάδραση.
• Robb, N. (2025). Implementing reading for pleasure: Two UK primary school teachers’ perspectives. Literacy. Advanceonlinepublication. https://doi.org/10.1111/lit.70008
• Sanderson, T. (2025). Igniting a passion for reading: The role of values as parents. Journal of Family and Community Education. https://doi.org/10.1007/s44020-025-00081-1
• Τσιλιμένη, Τ.(2013). Πρακτικές για την καλλιέργεια της Βιβλιοφιλίας και φιλαναγνωσίας στην Προσχολική Εκπαίδευση στο Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου& Δημήτρη Πολίτη (επιμ.) Καλλιεργώντας τη Φιλαναγνωσία: Πραγματικότητες και Προοπτικές, σσ.185-224, Αθήνα: Διάδραση.