ISSN:1792-2674
Δουζλατζή Ελένη
elenidouzlatzi@gmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ11
Υποψήφια διδακτόρισσα Φιλοσοφίας
Περίληψη
Η παρούσα έρευνα στοχεύει στο να αναδείξει τον φιλοσοφικό στοχασμό που πλαισιώνει τη συζήτηση των επιστημών της εκπαίδευσης σχετικά με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ) στη διδακτική πράξη. Καθώς η τεχνολογία στην εποχή μας εξελίσσεται με γοργούς ρυθμούς, οι οποίοι υπερβαίνουν τον χρόνο αντίδρασης των παραδοσιακών μεθόδων που χρησιμοποιούνται στηνεκπαίδευση, ο κλάδος της εφαρμοσμένης ηθικής φιλοσοφίας καλείται να απαντήσει στα ερωτήματαπου προκύπτουν κατά τον παραπάνω μετασχηματισμό. Για αυτόν τον λόγο έχει δημιουργηθεί ο τομέας της τεχνοηθικής, ο οποίος ασχολείται με τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από τη χρήση της ΑΙ σε όλες τις εκφάνσεις του ανθρώπινου βίου και κατ’ επέκταση και στην εκπαίδευση. Θα παρακολουθήσουμε την πορεία της φιλοσοφικής συζήτησης που ξεκίνησε τον 18ο αιώνα με την πρώτη τεχνολογική (βιομηχανική) επανάσταση και τον τρόπο με τον οποίο οι φιλοσοφικές αναζητήσεις μπορούν να απαντήσουν στα ερωτήματα που γεννώνται σε σχέση με την εκπαιδευτική πράξη.
Λέξεις κλειδιά: τεχνοηθική, ΑΙ, εκπαίδευση.
- Εισαγωγή
Η Βιομηχανική Επανάσταση έχει διέλθει από τέσσερα μεγάλα στάδια: το πρώτο εκκινεί τη δεκαετία του 1760 και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση των εργοστασίων. Το δεύτερο καλύπτει τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, όπου διευρύνεται η χρήση του ηλεκτρισμού και του πετρελαίου. Η Τρίτη Βιομηχανική Επανάσταση καλείται ψηφιακή και καλύπτει μια περίοδο περίπου από το 1960 μέχρι και το 1990. Η μαζική χρήση του ηλεκτρονικού υπολογιστή και η ψηφιοποίηση είναι τα κύριά της χαρακτηριστικά. Η Τέταρτη ξεκινάει τη δεκαετία του 2010 και εκτείνεται έως τις μέρες μας. Είναι η εποχή των μηχανών ρομπότ και της τεχνητής νοημοσύνης.
Η φιλοσοφική σκέψη ακολουθεί την παραπάνω εξέλιξη. Τον 18ο αιώνα αναπτύσσεται ο κλάδος της φιλοσοφίας της τεχνολογίας, τον οποίο εισηγείται ο Αμερικανός φιλόσοφος Μίτσαμ (CarlMitcham), ο οποίος το 1972εκδίδει με τον Μακί (Robert Mackey) το βιβλίο με τίτλο PhilosophyandTechnology.Τη δεκαετία του 2000, η φιλοσοφική σκέψη παρακολουθεί την ψηφιακή «εισβολή» σε όλους τους τομείς του ανθρώπινου βίου και αναπτύσσει τον κλάδο της ηθικής των μηχανών, σημαντικοί εκπρόσωποι του οποίου είναι οι Γουάλακ (WendellWallach) και Άλεν (ColinAllen), οι οποίοι το 2009 εκδίδουν τη μελέτηMoralMachines: TeachingRobotsRightfromWrongκαι είναι οι πρώτοι που ασχολούνται ενδελεχώς με την ηθική των μηχανών και της ΑΙ.
Τέλος, οι σύγχρονες φιλοσοφικές προσεγγίσεις ασχολούνται με το κατά πόσο είναι δυνατή η δημιουργία τεχνητών προσώπων, δηλαδή μηχανικών ευφυών δρώντων με αυτονομία και ηθικό καταλογισμό. Ητεχνοηθική, ο κλάδος της εφαρμοσμένης φιλοσοφίας που διερευνά τις ηθικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες της τεχνολογικής εξέλιξης, αποτελεί συνέχεια της βιοηθικήςκαι ασχολείται με τη χρήση των προηγμένων τεχνολογιών, την ΑΙ, τη ρομποτική, τη βιοτεχνολογία και τις τεχνολογίες της πληροφορίας και της επικοινωνίας (Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, 2021)[1]. Στην Ελλάδα υπάρχει εθνική επιτροπή τεχνοηθικής από το 2021.
2. Η Μηχανή ως Πολυδιάστατο Φαινόμενο
Η μηχανή είναι εφεύρεση και κατασκευή του ανθρώπου, προκειμένου να διευκολύνει την καθημερινότητά του. Ωστόσο, η ευρεία χρήση της και η διαρκής εξέλιξή της δημιουργούν την ανάγκη να διερευνηθεί ο ρόλος της. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία της τεχνολογίας, οι μηχανές είναι ουδέτερα εργαλεία, τα οποία ο άνθρωπος νοηματοδοτεί με όρους πολιτικούς, κοινωνικούς, πολιτισμικούς, επαγγελματικούς και γνωσιακούς (Franssen, 2009).Η μηχανή ανάγεται σε φαινόμενο που κατακλύζει τον ανθρώπινο βίο και επιδρά πολλαπλά σε όλους τους τομείς του. Μέχρι τον 21ο αιώνα, ωστόσο, το θετικό ή το αρνητικό ηθικό πρόσημο δίνεται από τα υποκείμενα που τη χρησιμοποιούν. Σήμερα, όμως, μια νέα μορφή μηχανών, οι λεγόμενες αυτορρυθμιζόμενες ή κυβερνητικές (self-regulatingή autonomicmachines)δημιουργούν συνθήκες ηθικής αυτονόμησής τους. Oι συσκευές αυτού του τύπου έχουν μεν κατασκευαστεί από τον άνθρωπο, όπως και οι μηχανές της προηγούμενης γενιάς, αλλά δεν ενεργοποιούνται ούτε καθοδηγούνται άμεσα από εκείνον (SantonideSio&vandenHoven: 2018), μετασχηματίζοντας, έτσι, τη σχέση ανθρώπου-τεχνολογίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι εκείνο το επιστημονικό πεδίο που προσπαθεί να κατασκευάσει τεχνητές ζωές (Russel&Norvig, 2020). Οι επιστήμονες επιχειρούν να δημιουργήσουν μηχανές μίμησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Χρησιμοποιούν διάφορες μεθόδους για να το επιτύχουν, όπως τη μελέτη των νοημόνων όντων και τον τρόπο που αυτά δέχονται ερεθίσματα από το περιβάλλον και αντιδρούν, την εφαρμογή λογικών συστημάτων στο λογισμικό των ρομπότ, αλλά και μη λογικοκρατικών στοιχείων, όπως τα πιθανοκρατικά, προκειμένου να δημιουργήσουν τεχνητές καταστάσεις επιλογών. Όλες οι παραπάνω μέθοδοι καταλήγουν σε αλγόριθμους και δημιουργούν αιτιακές σχέσεις. Η προσπάθεια των τελευταίων ετών είναι να δημιουργηθεί μια ισχυρή τεχνητή νοημοσύνη, η οποία θα οδηγήσει στη δημιουργία τεχνητών προσώπων. Αυτό θα επιτευχθεί με δεδομένα μεγάλης κλίμακας, τα οποία οι επιστήμονες ονομάζουν bigdata. Μπορούν, ωστόσο, οι μηχανές να γίνουν ποτέ ευφυείς δρώντες (intelligentagents); Η αυτονομία ορίζεται ως μη προβλέψιμη δράση. Ένα αυτόνομο ον μπορεί να κάνει άπειρες συνδέσεις με τη σκέψη του και να σπάσει τις αιτιακές αλυσίδες που προκαταλαμβάνουν το αποτέλεσμα της δράσης. Διαθέτει ηθικό statusκαι καταλογισμό, αναλαμβάνει δηλαδή τις ευθύνες των πράξεών του. Αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι δυνατόν να κατακτήσει έναν ανάλογο βαθμό αυτονομίας, η φιλοσοφία πρέπει να διερευνήσει τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν.
- Ηθικά ζητήματα
Η ιδέα της αυτονομίας των μηχανών δημιουργεί νέες προκλήσεις στην κατανόηση της σχέσης ανθρώπου-τεχνολογίας. Η τεχνοηθική αναμετράται με ερωτήματα όπως είναι η ηθική επίπτωση της χρήσης μηχανών τεχνητής νοημοσύνης και της πληροφορίας που διαχέεται από αυτή, η επαγγελματική ηθική των ανθρώπων που εμπλέκονται στην κατασκευή τέτοιων συστημάτων, οι αξίες που θίγονται ή συγκρούονται με τις ήδη υπάρχουσες.
Ήδη από τη δεκαετία του 2000, όπου ο υπολογιστής μπήκε σε όλους τους τομείς της καθημερινής μας ζωής, έχουμε να αντιμετωπίσουμε ηθικά ζητήματα που παραμένουν άλυτα. Η ευκολία πρόσβασης στα δεδομένα του χρήστη έχει αλλάξει τον τρόπο που τα υποκείμενα αντιλαμβάνονται τα προσωπικά τους δεδομένα (Zuboff, 2019). Όχι μόνο υπάρχει τεράστια ευκολία πρόσβασης, νόμιμης και παράνομης, από άτομα και εταιρικά πρόσωπα, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος εκθέτει πτυχές της προσωπικής του ζωής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή συμμετέχοντας σε αναμεταδόσεις πραγματικού χρόνου, όπου παρακολουθείται η καθημερινότητά του. Αξίες όπως η ιδιωτικότητα, η κυριότητα, η εμπιστοσύνη και η αξιοπιστία τίθενται σε κρίση και μετασχηματισμό. Σύμφωνα με τη Σοσάνα Ζούμποφ (ShoshanaZuboff) (2019), η ευρεία έκθεση των προσωπικών πτυχών και ενδιαφερόντων οδηγεί στην κατευθυνόμενη διαφήμιση. Η ζωή του ανθρώπου καθορίζεται από διαδικτυακές εφαρμογές, οι οποίες αυξάνουν τον καταναλωτισμό του, κατευθύνουν τη σκέψη του, μελετούν τα ενδιαφέροντά του και τελικά τον χειραγωγούν και τον αντικειμενοποιούν.
Οι συνέπειες που παρατηρούμε στο ατομικό επίπεδο, επεκτείνονται και στο κοινωνικό. Τα τελευταία χρόνια, και μάλιστα από την πανδημία του covid 19 και έπειτα, εδραιώνονται στην ζωή του ατόμου οι έννοιες της διαδικτυακής κοινωνίας και της διαδικτυακής φιλίας (Scottetal., 2022). Η συνοχή, η αλληλεγγύη, η συντροφικότητα περνάνε σε μια άλλη διάσταση, φαντασιακή, όπου η αίσθηση του ανήκειν ικανοποιείται μέσα από ομάδες κοινών αντιλήψεων και ενδιαφερόντων, οι οποίες όμως είναι τεχνητές. Ο φίλος είναι ένας άγνωστος, ο οποίος συχνά δρα με φόντο ένα προφίλ που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, ενώ οι παραδοσιακές ανθρώπινες σχέσεις περιορίζονται, καθώς την ανάγκη για κοινωνικότητα καλύπτει η μοναξιά της οθόνης. Τα παιδιά, από μικρή ηλικία μυούνται σ’ αυτόν τον τρόπο επικοινωνίας και στην εικονική πραγματικότητα που βιώνουν μέσα από τα διαδικτυακά παιχνίδια. Αναπαραστάσεις κόσμων που δεν υπάρχουν, παραγωγή προτύπων, ιδεολογιών και κουλτούρας που πολλές φορές υιοθετούνται άκριτα.
- Ηθική των Μηχανών
Μέρος των φιλοσόφων που μελετούν τη ραγδαία εξάπλωση των συσκευών τεχνητής νοημοσύνης στον ανθρώπινο βίο πιστεύουν ότι λύση των προβλημάτων που προαναφέραμε θα αποτελούσε η εφαρμογή ηθικής τεχνητής νοημοσύνης, η δημιουργία, δηλαδή, ηθικού κώδικα που θα ενσωματωθεί στις κυβερνομηχανές, ώστε να δρουν σε αποδεκτά ηθικά πλαίσια. Οι Άντερσον (Michael Anderson και Susan Leigh Anderson), στο βιβλίο τους Machineethics (2011) στοχάζονται σχετικά με τη δυνατότητα των μηχανών ΑΙ να αποκτήσουν ηθικές αρχές, να γίνουν ικανές να αντιμετωπίζουν και να επιλύουν ηθικά ζητήματα και να είναι ηθικά υπεύθυνες να λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις. Στο σημείο αυτό προκύπτουν ακόμα περισσότερα ζητήματα. Αν ένα ρομπότ μπορεί να λειτουργήσει ως αυτόνομο ηθικό ον, τότε πρέπει να αποκτήσει και δικαιώματα. Η περίπτωση ομοιάζει με την απόδοση δικαιωμάτων στα ζώα, όταν έγινε αντιληπτό από τον άνθρωπο ότι έχουν βαθμό συνείδησης και αισθήσεις, οπότε τα άτομα πρέπει να τα μεταχειρίζονται με σεβασμό. Η απόδοση δικαιωμάτων οδηγεί στη νομική υπόσταση, καθώς ένα ρομπότ μπορεί να προκαλέσει βλάβη στον άνθρωπο, ή το αντίθετο, να γίνει αντικείμενο κακής μεταχείρισης από τον άνθρωπο. Αν υπάρξει η εν λόγω υβριδικότητα ανθρώπου-μηχανής, τότε θα μπορούσαν να αναπτυχθούν και αποδεκτοί συναισθηματικοί δεσμοί μεταξύ τους (Turkle, 2011); Μπορούμε να μιλήσουμε για έναν τεχνητό σύντροφο; Υπάρχουν είδη ρομπότ που θα πρέπει να απορριφθούν; Είναι ηθικό να δημιουργηθούν ρομποτικές νοσοκόμες ήρομποτικοί στρατιώτες; Μήπως ήρθε η ώρα ο δάσκαλος να αντικατασταθεί από μηχανές ΑΙ;
Βλέπουμε ότι η σκέψη γύρω από την ηθική των μηχανών γεννά ολοένα και περισσότερα ερωτήματα, αναγκαία διαδικασία προκειμένου ο άνθρωπος-κατασκευαστής της τεχνολογικής πρωτοπορίας να αντιληφθεί τα μεγέθη των κοινωνικών μετασχηματισμών που συντελούνται.
- Μηχανή και Αυτονομία.
Οι περισσότεροι φιλόσοφοι της τεχνοηθικής, ωστόσο, πιστεύουν ότι δεν μπορεί να υπάρξει ηθική της μηχανής, γιατί η ηθική αποτιμάται σε μια ενσυνείδητη και ένσκοπη πράξη. Ο άνθρωπος μπορεί να διακόψει μία αιτιακή αλυσίδα για να δημιουργήσει μία νέα. Μπορεί να μπει στη φωτιά προκειμένου να σώσει ένα παιδί με κίνδυνο να καεί. Μπορεί να κλέψει στις ακαδημαϊκές του εξετάσεις, γνωρίζοντας ότι αν συλληφθεί θα αποβληθεί από τη σχολή. Η αντίληψη της ηθικής του είναι πρωτοπρόσωπη (Nagel, 1974). Διαμορφώνεται από τις εμπειρίες του, από το κοινωνικοοικονομικό και μορφωτικό του πλαίσιο και μπορεί να αναπροσαρμοστεί με την πάροδο του χρόνου. Οι κυβερνομηχανές μπορούν να αναπτύξουν μόνο μια τριτοπρόσωπη ηθική σκοπιά. Ακόμα και αν αποκτήσουν ηθικό κώδικα, όπως επισημαίνουν ως αναγκαιότητα κάποιοι φιλόσοφοι, αυτός θα είναι επίσης μέρος ενός αλγόριθμου. Η δυνατότητα επιλογής θα ανάγεται σε κωδικοποιημένες πληροφορίες. Τα ηθικά χαρακτηριστικά των μηχανών θα περιορίζονται πάντα σε λειτουργίες ανάλογες με το βιολογικό σύστημα του ανθρώπου, δηλαδή θα συνιστούν ένα αιτιακά εξηγήσιμο φαινόμενο. Τα ρομπότ μπορούν να έχουν μόνο απλή συμμόρφωση σε κανόνες και όχι ανάπτυξη πρωτοβουλιών πέρα από το πλαίσιο των bigdataμε τα οποία τα εξοπλίζουν οι επιστήμονες.
Η εκπαιδευτική διαδικασία, ως μέρος της εκάστοτε κοινωνικής πρακτικής, δεν μπορεί παρά να ακολουθεί τις τεχνολογικές εξελίξεις. Η τεχνητή νοημοσύνη σήμερα προσφέρει μια σωρεία εφαρμογών, οι οποίες μπορούν να υποστηρίξουν τη μάθηση (Holmes, Bialik&Fadel, 2019). Η ΑΙ δημιουργεί τις συνθήκες για πιο στοχευμένη αναζήτηση πληροφοριών. Μπορεί να οργανώσει στοιχεία για τη διευκόλυνση της παρακολούθησης ενός μαθησιακού αντικειμένου. Αποτελεί βοηθό στην εξατομικευμένη μάθηση και στην αντιμετώπιση μαθησιακών και αισθητηριακών διαταραχών. Εμπλουτίζει με εικόνες τη ροή του μαθήματος και συμβάλλει στη δημιουργία υλικού από τους/τις ίδιους/ες τους/τις μαθητές/τριες. Φέρει τη διδακτική εμπειρία πιο κοντά στα ενδιαφέροντα των παιδιών, τα οποία έχουν καθημερινή τριβή με τον κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης, κυρίως μέσω των διαδικτυακών παιχνιδιών και εφαρμογών.
Γιατί τότε υπάρχει φιλοσοφικός σκεπτικισμός ως προς τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση; Γιατί κάθε τροποποίηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας πρέπει να αντιμετωπίζεται κριτικά, καθώς έχει και τις αρνητικές της συνέπειες. Η ΑΙ αποτελείται από εφαρμογές με υπερδεδομένα, τα οποία εισάγονται σε αλγόριθμους από τον άνθρωπο. Πρόκειται, δηλαδή, για πληροφορίες που πρέπει πάντα να ελέγχονται ως προς την ακρίβεια και την ορθότητά τους. Εκπαιδευτικοί και μαθητές/τριες οφείλουν να κατανοήσουν τη φύση της τεχνητής νοημοσύνης και να κάνουν συνειδητή και λελογισμένη χρήση, όπως με κάθε μαθησιακό και διδακτικό εργαλείο(Paul&Elder, 2019). Στον αντίποδα της γνώσης που προέρχεται από εφαρμογές, πρέπει να καλλιεργηθεί η κριτική σκέψη. Μήπως, όμως, αυτό δεν είναι ζητούμενο σε κάθε παιδαγωγική διαδικασία; Η γνώση, είτε προέρχεται από το βιβλίο είτε από το διαδίκτυο είτε από μια έξυπνη εφαρμογή εμπεριέχει το υποκειμενικό στοιχείο. Η εκπαιδευτική διαδικασία οφείλει να εξοπλίζει τους διδασκόμενους με τα προσόντα της κρίσης και της επιλογής.
Μεταξύ των ενστάσεων σχετικά με τη χρήση της ΑΙ στη διδασκαλία είναι η παραγκώνιση των κοινωνικών δεξιοτήτων. Όπως προαναφέρθηκε, η κοινωνικότητα των ανθρώπων στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης μετασχηματίζεται και αποκτά έναν εικονικό χαρακτήρα. Η χρήση, ωστόσο, των κυβερνομηχανών στην εκπαίδευση μπορεί να ενισχύσει τη δεξιότητα της επικοινωνίας. Ο Ντίντι (ChrisDede)αναφέρει ότι η τεχνολογία δίνει τη δυνατότητα στους/στις μαθητές/τριες να ψάξουν, να εκτιμήσουν και να συνθέσουν πληροφορίες, αντί να ακούν παθητικά και να απομνημονεύουν (2010).Σε αυτή την περίπτωση, η ομαδικότητα και η συνεργατικότητα μπορούν να ευνοηθούν.
Τέλος, οι εκπαιδευτικοί πρέπει να δώσουν μεγαλύτερη έμφαση στη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών, η οποία ασφαλώς και δεν μπορεί να αντικατασταθεί ούτε να αναπαραχθεί από την τεχνολογική μάθηση. Η συναισθηματική νοημοσύνη αποτελεί μέλημα του/της εκπαιδευτικού σε κάθε εποχή, καθώς αποτελεί ανθρώπινη δεξιότητα που καλλιεργείται μέσω της συναναστροφής και της αντιμετώπισης των ευχάριστων και δυσάρεστων ψυχικών καταστάσεων. Ο Γκόλμαν (2011) αναγνωρίζει τη συναισθηματική νοημοσύνη ως ανώτερη από την ευφυΐα, γιατί συνδέεται άμεσα με την ωρίμανση, την αλληλεπίδραση και τη μείωση των ψυχικών παθήσεων. Έρευνα που διεξήχθη στην Κίνα (Liu, Zhang & Wang, 2024)καταδεικνύει ότι η κατάχρηση της ΑΙ από τα παιδιά, τόσο στο σχολικό όσο και στο εξωσχολικό περιβάλλον, μπορεί να προκαλέσει διαταραχές συναισθηματικού τύπου, όπως αυξημένο άγχος και παραβατική συμπεριφορά. Συνεπώς, η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί συνθήκες που απαιτούν μεγαλύτερη έμφαση στον συναισθηματικό τομέα κατά την εκπαιδευτική διαδικασία.
- Συμπεράσματα
Ακόμα και αν η εκπαιδευτική κοινότητα αποφάσιζε να εξοβελίσει την τεχνητή νοημοσύνη από τη διδακτική διαδικασίαθα αποτύγχανε, καθώς η τεχνολογική εξέλιξη είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που διεισδύει στην καθημερινή ζωή και καταλαμβάνει μία θέση σε κάθε τομέα της. Οι μαθητές/τριες είναι ήδη εξοικειωμένοι με τις εφαρμογές της, με τη χρήση τους, με τον γρήγορο τρόπο αναζήτησης και διάδρασης που προσφέρουν. Απέναντι σε κάθε φιλοσοφικό σκεπτικισμό σε σχέση με τη χρήση της ΑΙ στην εκπαίδευση πρέπει να αντιπαραθέσουμε τη θέση ότι η μηχανή είναι και θα είναι ένα εργαλείο, τη χρήση και τις συνέπειες του οποίου καθορίζουν οι άνθρωποι. Η τεχνητή νοημοσύνη οφείλει να έχει συμπληρωματικό ρόλο, λειτουργώντας ως διδακτικό εργαλείο, χωρίς να υποκαθιστά τα μέσα και τους σκοπούς που καθορίζονται από τον ανθρώπινο παράγοντα. Άλλωστε, η έκταση της χρήσης της ΑΙ αποτελεί και μια ευκαιρία για αναθεώρηση και επανεξέταση του ρόλου της κριτικής παιδαγωγικής, η οποία συχνά αφομοιώνεται από παραδοσιακές δασκαλοκεντρικές μεθόδους διδασκαλίας. Η εκπαιδευτική διαδικασία, προκειμένου να υπηρετεί τον χειραφετητικό της στόχο και να προκαλεί το ενδιαφέρον των εκπαιδευόμενων για δια βίου μάθηση, οφείλει να χρησιμοποιεί κάθε διαθέσιμο μέσο, με μέτρο και συνδυαστική ικανότητα. Ο ρόλος του/της παιδαγωγού σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να εξαλειφθεί από τις κυβερνομηχανές, γιατί η πολυσημία που τον διακρίνει δεν μπορεί να μεταφραστεί σε αιτιακές σχέσεις παραγόμενες από έναν αλγόριθμο.
Βιβλιογραφία (Βιβλιογραφικές αναφορές)
Ελληνόγλωσση
Γκόλμαν, Ντ. (2011). Συναισθηματική νοημοσύνη: Γιατί μπορεί να μετράει περισσότερο από το IQ (μτφρ. Ε. Χατζηχρήστου). Ελληνικά Γράμματα.(έτος έκδοσης πρωτοτύπου 1995)
Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής και Τεχνοηθικής. https://bioethics.gr/news-142/what-is-technoethics-3043
Ξενόγλωσση
Anderson, M. & Anderson, S. L. (Eds.) (2011). Machine ethics. Cambridge University Press.
Dede, C. (2010). Comparing frameworks for 21st century skills. In J. Bellanca & R. Brandt (Eds.).21st century skills: Rethinking how students learn (pp. 51–76). Solution Tree Press.
Franssen, M. (2009). Entry onPhilosophy of Technology. Stanford Encyclopedia of Philosophy. ΑνακτήθηκεαπόStanford Encyclopedia of Philosophy (online)
Holmes, W., Bialik, M. & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
Liu, Y., Zhang, L. & Wang, Y. (2024). When technology meets anxiety: The moderating role of AI usage in the relationship between social anxiety and problem behaviors in adolescents. Psychology Research and Behavior Management(v.17, pp. 145–158). https://doi.org/10.2147/PRBM.S435215
Mitcham, C. &Mackey, R. (1972). Philosophy andTechnology. The Free Press.
Nagel, T. (1974). What is it like to be a bat? The Philosophical Review (v.83(4), pp. 435–450). https://doi.org/10.2307/2183914
Paul, R. & Elder, L. (2019). Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning and Your Life.Pearson.
Russell, S. & Norvig, P. (2020). Artificial intelligence: A modern approach (4th ed.). Pearson.
Santoni de Sio, F.& van den Hoven, J. (2018). Meaningful human control over autonomous systems: A philosophical account. Frontiers in Robotics and AI(v.5, Article 15). https://doi.org/10.3389/frobt.2018.00015
Scott, H., Biello, S. M., Woods, H. C. & McCann, J. (2022). Social media use and social connectedness in adolescents: The role of online and offline social support.Cyberpsychology: Journal of Psychosocial Research on Cyberspace, v.16 (1), Article 3. https://doi.org/10.5817/CP2022-1-3
Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
Wallach, W. & Allen, C. (2009). Moral Machines: Teaching robots right from wrong. Oxford University Press.
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.
[1]https://bioethics.gr/news-142/what-is-technoethics-3043.