ISSN:1792-2674
Τσικαλάκη Ειρήνη
tsikiren@gmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ70
Περίληψη
Ο άνθρωπος από την αλληλεπίδρασή του με τα ζώα εκλαμβάνει θετικά στοιχεία που αγγίζουν τη γενική υγεία, τη φυσική ευεξία, τη συναισθηματική ευεξία και την ψυχολογική υγεία. Για τα περισσότερα παιδιά τα ζώα αποτελούν κάτι φιλικό και οικείο. Η ιδιαίτερη σχέση των παιδιών με τα ζώα και η ξεχωριστή θέση που έχουν στον ψυχικό τους κόσμο τα καθιστά χρήσιμο εργαλείο σε κάθε περίπτωση που κάποιος επιχειρεί να δουλέψει με παιδιά. Η επαφή με ένα ζώο συντροφιάς στο πλαίσιο του προγράμματος σχολικής εκπαίδευσης αυξάνει τη γνώση των συμμετεχόντων, βελτιώνει τη στάση τους απέναντι στα ζώα και οδηγεί σε μεγαλύτερη κοινωνική ένταξη, ενσυναίσθηση και μικρότερη επιθετικότητα. Η αλληλεπίδραση των παιδιών με τα ζώα μπορεί να μεταβάλλει επωφελώς τις συμπεριφορικές και συναισθηματικές διαδικασίες, οι οποίες μπορεί να είναι σημαντικές πτυχές στη δημιουργία ενός ευνοϊκού μαθησιακού περιβάλλοντος. Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι η συνύπαρξη με ένα κατοικίδιο ζώο προσφέρει συναισθηματική στήριξη σε ένα παιδί και το βοηθά να καλλιεργήσει τις αξίες της οικολογικής συνείδησης, της ηθικής ευθύνης, του αλτρουισμού, της κοινωνικής αξίας και της ενσυναίσθησης. Τα οφέλη της συνύπαρξης των παιδιών με ένα ζωάκι διαπιστώνουμε καθημερινά, από τότε που ο “Λευτέρης, ένας αδέσποτος γάτος, έγινε μέλος της Σχολικής Κοινότητας του 16ου Δημοτικού Σχολείου Χανίων Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης. Πρόκειται για κάτι περισσότερο από ένα πρόγραμμα φιλοζωίας, είναι μία τρυφερή ιστορία που θέλουμε να επικοινωνήσουμε.
Λέξεις κλειδιά: ενεργός πολίτης, φιλοζωία, ζώα συντροφιάς, σχέση παιδιού – ζώου
1. Θεσμική θεμελίωση της δράσης
Με το ΦΕΚ 6048 του 2024 εισάγεται στην Π/θμια εκπαίδευση το Πρόγραμμα Σπουδών “Δράσεις Ενεργού Πολίτη”. Μεταξύ των 17 στόχων βιώσιμης ανάπτυξης, και συγκεκριμένα στο 15ο θεματικό πεδίο “Ζωή στη στεριά”, προωθείται η ευαισθητοποίηση και ανάπτυξη της φιλοζωίας και η υπεύθυνη ιδιοκτησία ζώου συντροφιάς.
Επόμενο ΦΕΚ του 2025, εστιάζει στην ανάπτυξη προγραμμάτων φιλοζωίας στα σχολεία, αναδεικνύοντας τη σπουδαιότητα του πεδίου. Μεταξύ των στόχων επισημαίνονται η απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων που συμβάλλουν στη φιλοζωία, η ενθάρρυνση της ευθύνης που καλείται να επιδυκνείει ο ενεργός πολίτης απέναντι στα αδέσποτα ζώα, της υπεύθυνης ιδιοκτησίας και της ενίσχυσης των ηθικών αξιών, της ενσυναίσθησης και του σεβασμού.
2. Θεωρητική θεμελίωση της δράσης
Μελέτες για τη συνύπαρξη με ζώα συντροφιάς καταδεικνύουν τον θεραπευτικό τους ρόλο σε σωματικές και ψυχικές παθήσεις (Τσιρώνη, 2021).
Ειδικότερα στην περίπτωση παιδιών, το ζώο συντροφιάς συμβάλει στην πορεία τους προς την αυτονόμηση, καθώς, ως μεταβατικό αντικείμενο βοηθά την ομαλή μετάβαση του παιδιού στα αναπτυξιακά στάδια που βιώνει (Winnicott, 1971)
Τα ζώα συντροφιάς μπορούν να διαδραματίσουν έναν ξεχωριστό ρόλο στη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών (Τζιλιλή, 2017). Σύμφωνα με μελέτες τα παιδιά στρέφουν την προσοχή τους σε ζώα συντροφιάς όταν αισθάνονται κάποιας μορφής πίεση, γεγονός που αναδεικνύει τη σπουδαιότητα του ζώου συντροφιάς στη συναισθηματική υποστήριξη και ασφάλεια των παιδιών (Rost & Hartmann, 1994). Έρευνες έχουν δείξει ότι το χάιδεμα και η ομιλία με το ζώο συντροφιάς, προκαλεί παροδικές μειώσεις της αρτηριακής πίεσης και του καρδιακού ρυθμού, μετριάζοντας το αίσθημα της δυσφορίας που προκαλούν στρεσογόνοι παράγοντες (Beck & Katcher, 1983). Συμπερασματικά τα ζώα συντροφιάς μπορούν να λειτουργήσουν ως προστασία σε αγχωτικές καταστάσεις, μετριάζοντας το αίσθημα της δυσφορίας και μειώνοντας την αίσθηση του σωματικού και συναισθηματικού πόνου (Χουλιάρας, 2022).
Η αγάπη που προσφέρουν τα ζώα συντροφιάς είναι απαλλαγμένη από τη δυσπιστία και τον φόβο, συναισθήματα που συνήθως υπάρχουν στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων (Henry & Crowley, 2015). Βοηθούν έτσι παιδιά που παρουσιάζουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολεύονται να διατηρήσουν μία οποιαδήποτε σχέση, μοναχικά, με ψυχικές διαταραχές ή παραβατικά, που υποφέρουν από περιθωριοποίηση ή παραμέληση, να νιώσουν ασφαλή και αγαπητά (Wishon, 1987). Επίσης, το ζώο συντροφιάς καθώς δεν συμμορφώνει το παιδί, αλλά το αποδέχεται και το αγαπά, βοηθά το παιδί να θεμελιώσει καλύτερη εικόνα εαυτού. Σύμφωνα με τη Χολεύα (2021) μερικά παιδιά με αυτισμό ή άλλες μαθησιακές δυσκολίες μπορούν να επικοινωνήσουν καλύτερα με τα ζώα, παρά με τους ανθρώπους. Η σύνδεσή τους αυτή με το ζώο συντροφιάς, θα τα βοηθήσει να αλληλοεπιδράσουν πιο εύκολα με τους ανθρώπους και να νιώθουν πιο ήρεμα.
Η φροντίδα των σωματικών αναγκών του κατοικίδιου από το παιδί, με υποχρεώσεις που ταιριάζουν στην ηλικία του, ενισχύει την κοινωνική ευθύνη. Το παιδί νιώθει και είναι χρήσιμο, μέσα από την επιτυχή ανάληψη ευθυνών και αρμοδιοτήτων αναλόγων της ηλικίας του. Η ικανότητα που νιώθει ως φροντιστής του κατοικιδίου ενδυναμώνει την αυτοεκτίμηση, την αυτοπεποίθηση, την εμπιστοσύνη, την υπευθυνότητα και το αίσθημα της προσφοράς και της φροντίδας των άλλων.
Εκτός από τις σωματικές ανάγκες του ζώου, τα παιδιά μαθαίνουν να φροντίζουν και τις συναισθηματικές ανάγκες του μικρού τους φίλου (π.χ. να μην το ενοχλούν όταν θέλει να κοιμηθεί, να κατανοούν τον φόβο του για τον κτηνίατρο). Έτσι τα παιδιά διδάσκονται για τα συναισθήματα των άλλων και τα δικά τους μέσα από την αλληλεπίδραση. Καλλιεργείται η συναισθηματική νοημοσύνη και αναπτύσσεται η «ενσυναίσθηση», η ικανότητα δηλαδή ενός προσώπου να αντιλαμβάνεται και να κατανοεί τα συναισθήματα του άλλου (Μπλαβάκη, 2021).
Σε σχετική μελέτη που έχει διεξαχθεί, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων εκπαιδευτικών αναφέρει ότι η παρουσία ζώου συντροφιάς στο σχολείο, συνέβαλε θετικά στην αυξημένη ενσυναίσθηση, καθώς και στην κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη των μαθητών (Daly & Suggs, 2010). Πιο συγκεκριμένα η παρουσία ζώου συντροφιάς βοηθά το παιδί να οριοθετήσει τη δική του συμπεριφορά, αναγνωρίζοντας και σεβόμενο τις ανάγκες του άλλου. Σε αυτή μάλιστα την περίπτωση, η οριοθέτηση δεν επιβάλλεται από τους γονείς ή τους εκπαιδευτικούς στο παιδί, αλλά προέρχεται από το ίδιο, ως μία ικανότητα αυτορύθμισης.
Τα παιδιά αγαπούν ιδιαιτέρως τα ζώα και παρότι έχουν εντελώς διαφορετικές γλώσσες μεταξύ τους επικοινωνούν θαυμάσια. Μαθαίνουν να παρατηρούν, να αντιλαμβάνονται και να ανταποκρίνονται στη μη λεκτική συμπεριφορά των ζώων συντροφιάς. Αναπτύσσονται έτσι δεξιότητες επικοινωνίας και εξελικτικά ενισχύεται η αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους στις μελλοντικές διαπροσωπικές σχέσεις, Τα ευρήματα αναπτυξιακών ερευνών καταδεικνύουν ότι η ποιότητα της σχέσης που υπάρχει ανάμεσα σε παιδιά και τα κατοικίδια τους, τα βοηθά να βιώσουν μεγαλύτερο δέσιμο σε όλη την γκάμα των σχέσεών τους, ως ενήλικες (Μανουσάκη, 2014).
3. Περιγραφή της δράσης
Τα θεσπίσματα της πολιτείας και τα ερευνητικά δεδομένα για τα οφέλη των ζώων συντροφιάς έχουν συγκεραστεί και υλοποιηθεί στο 16o Δημοτικό Σχολείο Χανίων Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης, με έναν αβίαστο και αυθόρμητο τρόπο, στο πρόσωπο του “Λευτέρη”, ενός αδέσποτου γάτου. Πρόκειται για ένα Πρόγραμμα Φιλοζωίας που δεν προσμετρά 5 ή 10 διδακτικές ώρες, αλλά χρονολογείται από το 2017.
Ο “Λευτεράκης¨, αδέσποτος γάτος, βρήκε καταφύγιο στο 16ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων το 2017. Εκπαιδευτικοί και μαθητές τον τάισαν, τον χάιδεψαν, τον φρόντισαν και σιγά σιγά έγινε ένα τρυφερό μέλος της Σχολικής Κοινότητας. Ο ίδιος ενσωματώθηκε με έναν δικό του, φυσικό και ιδιαίτερο τρόπο στην καθημερινότητα και στη ρουτίνα του Σχολείου. Κάθε πρωί, με το άνοιγμα του Σχολείου, βρισκόταν, και εξακολουθεί να βρίσκεται στην κεντρική είσοδο του Σχολείου, καλωσορίζοντας εκπαιδευτικούς και μαθητές. Δεν περνά απαρατήρητος και σχεδόν όλοι θα σκύψουν να του χαρίσουν ένα χάδι και να του πουν “καλημέρα Λευτεράκη”. Αρχικά, όταν χτυπούσε το κουδούνι και οι μαθητές έμπαιναν στις τάξεις, ο “Λευτεράκης” τριγυρνούσε στους διαδρόμους. Οι εκπαιδευτικοί παρατήρησαν αυτή τη στερεότυπη συμπεριφορά του και άρχισαν να αφήνουν ανοιχτές τις πόρτες των τάξεών τους. Τότε ο “Λευτεράκης” άρχισε να μπαίνει στις τάξεις. Η καθημερινή του ρουτίνα κατά το πρώτο διδακτικό δίωρο είναι να περάσει από όλες τις τάξεις και στη συνέχεια να καταλήξει στον καναπέ στο γραφείο της Διευθύντριας. Με το άκουσμα του κουδουνιού για διάλειμμα εγκαταλείπει τον καναπέ και βγαίνει στην αυλή, για να μοιραστεί, εκτός από το φαΐ, χάδια και παιχνίδια. Στη συνέχεια, όταν τα παιδιά επιστρέφουν στις τάξεις τους γυρνά και αυτός στην αγαπημένη του θέση στον καναπέ. Με ένα δικό του ιδιαίτερο τρόπο έχει μάθει το κουδούνι για το σχόλασμα και στο άκουσμά του εγκαταλείπει τους ύπνους του στον καναπέ, για να φύγει και αυτός από το Σχολείο και να επιστρέψει και πάλι το επόμενο πρωί.
Επί οκτώ χρόνια, από το 2017 που ο “Λευτέρης” ήρθε στο Σχολείο μέχρι σήμερα, με την ίδια καθημερινή σχολική του ρουτίνα, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σχολικής καθημερινότητας, αγαπημένος των μαθητών, των εκπαιδευτικών, των γονέων και όλης της γειτονιάς. Έχει γίνει η χαρούμενη συντροφιά όλων. Συμβάλει στην αντιμετώπιση του άγχους και στην αποφόρτιση από στρεσογόνες καταστάσεις. Προσφέρει ηρεμία και παρηγοριά. Είναι πάντα πρόθυμος να ακούσει παράπονα. Στηρίζει όσους νιώθουν αγχωμένοι ή μοναχικοί. Αποφορτίζει δύσκολες καταστάσεις προσφέροντας διέξοδο. Συμπράττει στη μύηση των μαθητών στη συνεπή και υπεύθυνη φροντίδα των ζώων και στην καλλιέργεια της αλληλεγγύης και της καλοσύνης προς αυτά.
Ο “Λευτεράκης” έχει αποδείξει στην πράξη τον θεραπευτικό ρόλο και τη συναισθηματική υποστήριξη που μπορούν να προσφέρουν τα ζώα συντροφιάς. Συχνά, παιδιά θυμωμένα, που αισθάνονται κάποια έντονη μορφή πίεσης, αγχωμένα ή και μοναχικά, είτε από μόνα τους είτε με την παρότρυνση κάποιου εκπαιδευτικού, στρέφουν την προσοχή τους στον “Λευτεράκη” με την πρόφαση είτε να τον αναζητήσουν είτε να τον ταΐσουν ή να τον φροντίσουν. Η ενασχόλησή τους με το ζωάκι, το χάιδεμα, η ομιλία, η φροντίδα του, τα αποσπά από την πηγή της δυσφορίας τους, προστατεύοντάς τα από τις αγχωτικές καταστάσεις και μειώνοντας την αίσθηση του συναισθηματικού πόνου.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο “Λευτέρης” πήρε το όνομά του από ένα μαθητή του Σχολείου με ιδιαίτερα χαμηλή αυτοεκτίμηση, μαθησιακές δυσκολίες, έντονη επιθετικότητα και παραβατική συμπεριφορά, με δυσκολία να διατηρήσει μία οποιαδήποτε σχέση. Ωστόσο ο μαθητής αυτός έβγαζε τα πιο τρυφερά του συναισθήματα στην επικοινωνία και στην επαφή του με τον αδέσποτο γατούλη. Μάλιστα επιδίωκε συχνά την ενασχόληση με το ζωάκι, καθώς αυτή αποτελούσε μία ανακουφιστική και αιτιολογημένη διέξοδο. Μέσα από τη φροντίδα του γάτου ένιωθε ικανός, χρήσιμος, άκριτη αποδοχή και αγάπη. Οι εκπαιδευτικοί του Σχολείου αντιλαμβανόμενοι αυτή τη θετική αλληλεπίδραση, συχνά την ενίσχυαν απομακρύνοντας τον μαθητή από πολωτικές καταστάσεις. Με χαρά λοιπόν αποδέχτηκαν και την πρωτοβουλία του μαθητή να ονομάσει, το 2019, τον αδέσποτο γατούλη “Λευτέρη”. Ο συγκεκριμένος μαθητής ολοκλήρωσε τη δημοτική του εκπαίδευση παρέα με τον “Λευτέρη” και αν και έχει φύγει εδώ και κάποια χρόνια από το Σχολείο, εξακολουθεί κάποιες φορές να το επισκέπτεται, χωρίς να παραλείπει να ρωτήσει “Τι κάνει ο Λευτέρης;”
Σε περιπτώσεις παιδιών με δυσκολίες μετάβασης από το νηπιαγωγείο στο δημοτικό, τα οποία κατά τις πρώτες μέρες της φοίτησής τους την Α΄ τάξη βίωναν έντονα το άγχος του αποχωρισμού από τα οικεία τους πρόσωπα, ο “Λευτέρης” πολύ εύκολα λειτούργησε ως μεταβατικό αντικείμενο. Μια απλή προτροπή “Πάμε να δούμε τι κάνει ο Λευτέρης;” αποσπούσε την προσοχή του μικρού από τον γονέα που αποχωρούσε από το Σχολείο, εξανέμιζε το στρες και βοηθούσε στην ομαλή μετάβαση στη σχολική ρουτίνα.
Η φροντίδα του “Λευτέρη” προάγει τη συνεργασία και την ομαδικότητα. Οι επισκέψεις του στον κτηνίατρο, η αγορά της τροφής του, το τάισμά του κ.τ.λ. αποτελούν ευθύνες που κατανέμονται μέσα στο Σχολείο. Οι υποχρεώσεις αυτές ταιριάζουν στην ηλικία των μαθητών του δημοτικού σχολείου και οι φροντιστές του “Λευτέρη” νιώθουν ικανοί και χρήσιμοι με πιο έντονη την αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης και της φροντίδας των άλλων.
Με αναφορά στο τι αρέσει και τι δεν αρέσει στον “Λευτέρη” προβάλλονται οι αποδεκτές και μη αποδεκτές συμπεριφορές μέσα στο Σχολείο και οριοθετείται η συμπεριφορά των μαθητών όχι με τη μέθοδο της επιβολής αλλά με τη δυνατότητα αυτορύθμισης. Τα παιδιά αναγνωρίζουν και σέβονται τις ανάγκες και τα συναισθήματα του άλλου πιο εύκολα στο πρόσωπο του “Λευτεράκη”, ωθούμενα από την τρυφερότητα, την εγγύτητα και τη ζεστασιά που νιώθουν προς τα ζωάκια. Καλλιεργείται έτσι η συναισθηματική νοημοσύνη και η ενσυναίσθηση, ικανότητες που επεκτείνονται γενικότερα στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Ο “φίλος μας ο Λευτεράκης” αποτελεί ανεξάντλητη πηγή χαράς για όλους. Πάντα θα δώσει μια αφορμή να γελάσουμε, όπως όταν πήγε να κοιμηθεί μέσα στο κουτί της ανακύκλωσης ή όταν βολεύτηκε κάτω από το χριστουγεννιάτικο δέντρο, δίπλα στη φάτνη. Ενώνει μαθητές, εκπαιδευτικούς, γονείς και όλη τη γειτονιά. Αν μία μέρα δεν έρθει στο Σχολείο, όλοι αναρωτιόμαστε πού είναι και τον αναζητούμε. Οι καθαρίστριες πριν κλείσουν το Σχολείο φροντίζουν να ελέγξουν μήπως παρακοιμήθηκε ο “Λευτέρης” και ξέχασε να “σχολάσει”. Στις διακοπές, όταν το σχολείο είναι κλειστό, οι γείτονες με χαρά συμβάλλουν στη φροντίδα του “Λευτέρη” και φυσικά τον χάνουν πάλι όταν το Σχολείο ανοίγει και ο “Λευτέρης” επιστρέφει στη σχολική του ρουτίνα.
4. Αντί επιλόγου
“Ο φίλος μου ο Λευτεράκης” δεν είναι ένα απλό διεκπεραιωτικό Πρόγραμμα Φιλοζωίας, συγκεκριμένων διδακτικών ωρών, ενταγμένο σε ένα θεσμικό πλαίσιο. Είναι μία τρυφερή ιστορία στο 16ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης.
Βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
Μπλαβάκη, Ο. (2021). Η σχέση των παιδιών προσχολικής ηλικίας με τα κατοικίδια ζώα. Επιστήμες Αγωγής: 2/21-37.
https://ejournals.lib.uoc.gr/index.php/edusci/article/view/1526/1416
Μανουσάκη, Χ. (2014). Τα κατοικίδια στη ζωή των παιδιών. Πόσο σημαντικά είναι για τη συναισθηματική τους ανάπτυξη. Social Policy.gr.
Τζιλιλή, Ι. (2017). Η ανάπτυξη της ενσυναίσθησης για τα αδέσποτα σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, μέσω της ένταξης σκύλου στη σχολική τάξη. [Μεταπτυχιακή διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης].
Τσιρώνη, Μ. (2021). Η επίδραση των ζώων συντροφιάς στο άγχος και στην επιθετική συμπεριφορά των παιδιών. [Πτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής].
Υπ. Απόφαση 130372/ΓΔ4/2024, Πρόγραμμα Σπουδών «Δράσεις Ενεργού Πολίτη» του Νηπιαγωγείου, του Δημοτικού, του Γυμνασίου και του Λυκείου. Εφημερίς της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας (ΦΕΚ Β 6048/01.11.2024).
Υπ. Απόφαση 6854/2025, Προγράμματα για την προώθηση, την ευαισθητοποίηση και την ανάπτυξη της φιλοζωίας και της υπεύθυνης ιδιοκτησίας ζώου συντροφιάς στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Εφημερίς της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας (ΦΕΚ Β 710/19.02.2025).
Χολεύα, Μ. (2021). Η επίδραση των κατοικίδιων στη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών.
Χουλιάρας, Α. (2022). Κοινωνικές, πνευματικές και ψυχικές επιδράσεις των κατοικιδίων σε παιδιά και εφήβους. [Μεταπτυχιακή εργασία, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών].
Ξενόγλωσση
Beck, A.M. & Katcher, A.H. (1983). Between Pets and People: The Importance of Animal Companionship, New York: G.P. Putnam’s Sons.
Daly B., Suggs S. (2010). Teachers’ experiences with humane education and animals in the elementary classroom: implications for empathy development. Journal of Moral Education.
Henry, C. L. & Susan L. Crowley (2015). The Psychological and Physiological Effects of Using a Therapy Dog in Mindfulness Training, Anthrozoös, 28(3), 385-402.
Rost, D. and Hartmann, A. (1994). Children and their pets. Anthrozoös
Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality.London, EN: Tavistock Publication.Bunge.
Wishon, P. (1987). An examination of childhood-companion animal interactions infacilitating physical, emotional and social well-being. Early Child Development and Care, 29(4), 417-433.
Ιστότοποι
psychologynet.gr. (10-12-2024). Η σχέση των παιδιών με τα ζώα.
https://psychologynet.gr/i-schesi-ton-paidion-me-ta-zoa
Μαζί για το παιδί, (17-07-2017). Κατοικίδιο: Ποια τα οφέλη της συνύπαρξης ενός παιδιού με ένα συμπαθές ζωάκι;
mypet.gr, (23-02-2023). Γιατί τα παιδιά με κατοικίδιο τα πάνε καλύτερα στο σχολείο.
https://mypet.gr/skylos/giati-ta-paidia-me-katoikidio-ta-pane-kalytera-sto-scholeio/