ISSN:1792-2674
annanikolakakid@gmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ70
Μαρία Σαπουνάκη
mariasap11@gmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ70
Περίληψη
Το άρθρο παρουσιάζει μια πρακτική συνεργασίας μεταξύ εκπαιδευτικών της ίδιας τάξης στο Δημοτικό Σχολείο, με στόχο την παιδαγωγική συνέργεια, τη βελτίωση της διδασκαλίας και το όφελος των εμπλεκόμενων μαθητών. Στο πλαίσιο αυτό, δύο δασκάλες της Ε΄ τάξης αναλαμβάνουν τη διδασκαλία συγκεκριμένων μαθημάτων και στα δύο τμήματα, εφαρμόζοντας μια μορφή διατμηματικής διδασκαλίας (cross-class teaching): η μία διδάσκει Θρησκευτικά και Γεωγραφία και η άλλη Φυσική (τόσο στο δικό της τμήμα η κάθε μία, όσο και σε εκείνο της συναδέλφου). Η πρωτοβουλία αυτή συμβάλλει στην ενίσχυση της συνεργασίας, στην αξιοποίηση των ιδιαίτερων δεξιοτήτων κάθε εκπαιδευτικού και στη δημιουργία κουλτούρας εμπιστοσύνης και κοινού οράματος στο σχολείο. Η μαθησιακή εμπειρία των παιδιών εμπλουτίζεται ουσιαστικά, καθώς τους δίνεται η ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν με διαφορετικούς εκπαιδευτικούς και να εκτεθούν σε ποικίλες διδακτικές προσεγγίσεις. Η δράση αποτιμάται θετικά και προτείνεται ως ένα απλό αλλά ουσιαστικό βήμα προς τη δημιουργία ενός συνεργατικού, ζωντανού σχολείου. Το άρθρο συνιστά απόρροια εισήγησης στη 2η Εκπαιδευτικη Συνδιασκεψη των Διευθυνσεων Εκπαιδευσης Χανιων με θέμα: Η τέχνη της διδασκαλίας και της επικοινωνίας την εποχή του ενεργού πολίτη και του AI.
Λέξεις κλειδιά: συνεργασία εκπαιδευτικών, διατμηματική διδασκαλία, καλή πρακτική, ανοιχτή τάξη, καινοτομία, δεξιότητες
1. Εισαγωγή
Σε μια εποχή όπου η εκπαίδευση καλείται να αναστοχαστεί τη λειτουργία της και να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο των εκπαιδευτικών ως φορέων συνεργασίας και μάθησης, η σχολική μονάδα οφείλει να αναζητήσει νέες πρακτικές που καλλιεργούν τον διάλογο, την αμοιβαιότητα και τη συνδημιουργία. Η απομόνωση στην τάξη, η μοναχική προετοιμασία και η έλλειψη συντονισμού αποτελούν ακόμη και σήμερα χαρακτηριστικά της εκπαιδευτικής καθημερινότητας, συχνά σε αντίθεση με τις σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις που προτάσσουν την έννοια της «ανοιχτής εκπαιδευτικής κοινότητας» (Ματσαγγούρας, 2003) και της συνεργατικής επαγγελματικής μάθησης, βασισμένης στην εμπιστοσύνη και την αναστοχαστική πρακτική (Hargreaves & Fullan, 2012).
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η εμπειρία δύο εκπαιδευτικών της Ε΄ Δημοτικού να ανταλλάξουν διδακτικά πεδία και να «ανοίξουν την πόρτα της τάξης» η μία στην άλλη, αποτελεί μια πρόταση καλής πρακτικής που στοχεύει στην επαγγελματική ενδυνάμωση, στην εμπιστοσύνη, αλλά και στη διεύρυνση των παιδαγωγικών οριζόντων κάθε δασκάλου. Η δράση αυτή, αν και απλή στον σχεδιασμό της, δύναται να προσφέρει ουσιαστικά οφέλη στο επίπεδο της διδασκαλίας, της σχέσης με τους μαθητές και της σχολικής κουλτούρας συνολικά, αποτελώντας ένα δυναμικό πρώτο “βήμα” προς ποικίλους παιδαγωγικούς στόχους.
“Ο όρος “διατμηματική διδασκαλία”, ο οποίος αναφέρεται παραπάνω προκύπτει από μία προσπάθεια εξελληνισμού του αντίστοιχου cross class teaching ή cross class collaboration και αναφέρεται σε μια εκπαιδευτική πρακτική που περιλαμβάνει τη συνεργασία εκπαιδευτικών διαφορετικών τμημάτων, με στόχο την από κοινού υλοποίηση διδακτικών παρεμβάσεων (Friend & Cook, 2017). Η πρακτική αυτή, η οποία μπορεί να λάβει διάφορες μορφές όπως η ανταλλαγή ρόλων, η συνεδρία συνδιδασκαλίας ή η κοινή σχεδίαση και εφαρμογή μαθημάτων, βασίζεται στην αρχή της διεπιστημονικής συνεργασίας και της επαγγελματικής μάθησης μεταξύ εκπαιδευτικών (Villa, Thousand, & Nevin, 2013; Vangrieken, Meredith, Packer, & Kyndt, 2017).”
Στο παρόν άρθρο παρουσιάζεται το σκεπτικό, ο σχεδιασμός, η υλοποίηση και τα πρώτα αποτελέσματα αυτής της καινοτόμου πρακτικής, με στόχο τη διάχυσή της και σε άλλα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα.
2. Κυρίως μέρος
2.1. Η δράση στην πράξη
Πλαίσιο εφαρμογής
Η δράση εφαρμόστηκε στο Ιδ. Δημοτικό Σχολείο Ναυστάθμου Κρήτης, σε δύο παράλληλα τμήματα της Ε΄ τάξης, με σταθερό αριθμό μαθητών και ανάλογα χαρακτηριστικά σύνθεσης. Οι δύο εκπαιδευτικοί που ανέλαβαν τα τμήματα, εκτός από τον βασικό τους ρόλο ως υπεύθυνοι τάξης, προχώρησαν από κοινού σε μια διαφοροποίηση του καθιερωμένου ωρολογίου προγράμματος, με στόχο τη συνεργασία, τη διεύρυνση των διδακτικών τους ρόλων και την ενίσχυση της παιδαγωγικής δυναμικής (Tomlinson, 2014).
Εύλογα ερωτήματα (κι άλλοτε ρητορικά..)
Πόσο εύκολα αποφασίζει ο δάσκαλος να “ανοίξει” την τάξη του και να μοιραστεί τις πρακτικές του;
Γιατί;
Πόσο εύκολα επιτρέπει στον συνάδελφο να εμπλακεί στα πεπραγμένα της τάξης του; Να ορίσει ή να περιορίσει; (η περίπτωση απώλειας της “αυθεντίας” του δασκάλου!)
Πόσο εύκολα μπορεί να θελήσει να εμπλακεί εκείνος στα… της τάξης κάποιου άλλου; Γιατί;
Τι σημαίνει μία ανάλογη συνεργασία;
Ποια τα οφέλη της;
Ποιες οι δυσκολίες;
Οργάνωση και σχεδιασμός
Με βασικό κριτήριο τις παιδαγωγικές τους κλίσεις και τα ενδιαφέροντά τους, αποφασίστηκε να αναλάβει η πρώτη εκπαιδευτικός (Α) τη διδασκαλία των μαθημάτων Θρησκευτικών και Γεωγραφίας και η δεύτερη (Β) τη διδασκαλία της Φυσικής και στα δύο τμήματα της Ε τάξης. Η αλλαγή αυτή εντάχθηκε στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα με σαφή κατανομή χρόνου και ωρών, χωρίς να προκαλέσει ανατροπή στην ομαλή ροή των υπόλοιπων μαθημάτων.
Εικόνα 1. Ενδεικτικό Υλικό Γεωγραφίας
Προηγήθηκε διάλογος μεταξύ των εκπαιδευτικών για την εναρμόνιση της προσέγγισής τους, κοινός προγραμματισμός και αποσαφήνιση στόχων, ενώ υπήρξε ανοιχτό πεδίο ανατροφοδότησης και αναπροσαρμογής κατά την εξέλιξη της πρακτικής.
Διδακτική προσέγγιση
Η συνθήκη της «αλλαγής προσώπου» στην τάξη αντιμετωπίστηκε εξαρχής ως ευκαιρία διαφοροποίησης και εμπλουτισμού της διδακτικής εμπειρίας για τα παιδιά. Κάθε εκπαιδευτικός προσέγγισε τα αντικείμενα διδασκαλίας με βάση τις παιδαγωγικές της αρχές και τη δική της μεθοδολογική εργαλειοθήκη. Τα παιδιά ανταποκρίθηκαν θετικά, καθώς το εναλλασσόμενο διδακτικό στυλ έφερε μια νέα ενέργεια στην καθημερινότητά τους, χωρίς να διαταράσσει τη σταθερότητα της σχέσης με τον βασικό τους δάσκαλο (Hattie, 2009).
Εικόνα 2. Ενδεικτικό Υλικό Θρησκευτικών
Διευκολυντικοί παράγοντες
Η επιτυχία της δράσης στηρίχθηκε σε σημαντικούς παράγοντες, όπως η εμπιστοσύνη και ο αμοιβαίος σεβασμός μεταξύ των εκπαιδευτικών, η κοινή παιδαγωγική στόχευση, η ανταλλαγή υλικού, ιδεών και ανατροφοδότησης, το υποστηρικτικό σχολικό κλίμα και η ευελιξία στην οργάνωση του προγράμματος (Stoll, Bolam, McMahon, Wallace, & Thomas, 2006)
Προκλήσεις
Όπως κάθε καινοτομία, έτσι και αυτή συνοδεύτηκε από προκλήσεις. Στην αρχική φάση υπήρξαν αρκετά ερωτήματα για το πώς θα διαχειριστούν διαφορετικές παιδαγωγικές αντιλήψεις, ανάγκη για συνεχή επικοινωνία, ώστε να διατηρείται η συνοχή των μαθημάτων και σαφώς τέθηκαν περιορισμοί από διοικητικά ή προγραμματικά ζητήματα (π.χ. ωράρια, κάλυψη αιθουσών) (Καραμπάσης, 2010).
Εικόνα 3. Ενδεικτικό Υλικό Φυσικής
Ωστόσο, οι δυσκολίες αυτές αντιμετωπίστηκαν σταδιακά, με αναστοχασμό και ενίσχυση της συνεργασίας. Πολύτιμη στάθηκε η αρωγή τόσο της Συμβούλου Εκπαίδευσης, όσο και του Διευθυντή της σχολικής μονάδας, οι οποίοι αντιμετώπισαν θετικά τη δράση στηρίζοντας την σε κάθε στάδιο.
Μέσα από αυτή την ευέλικτη προσέγγιση, οι μαθητές ωφελήθηκαν από την εξειδίκευση και τον ενθουσιασμό κάθε δασκάλας, ενώ παράλληλα ενισχύθηκε η συνεργασία και η ποικιλία στο μάθημα. Η αλλαγή αυτή έδωσε φρέσκια πνοή στην καθημερινότητα της τάξης, μετατρέποντας τη διδασκαλία σε μια πιο ζωντανή και εμπνευσμένη εμπειρία…
2.2. Αποτελέσματα
Η εφαρμογή της διατμηματικής διδασκαλίας, με κοινή ευθύνη των δύο εκπαιδευτικών, ανέδειξε θετικά αποτελέσματα σε πολλαπλά επίπεδα:
Οι μαθητές φάνηκαν να ανταποκρίνονται με ενδιαφέρον και αυξημένη ενεργητικότητα στα μαθήματα που πραγματοποιούνταν από διαφορετικούς εκπαιδευτικούς. Η εναλλαγή προσώπων λειτούργησε ως μοχλός κινητοποίησης, ενώ η διαφορετική προσέγγιση σε κάθε γνωστικό αντικείμενο καλλιέργησε πολλαπλές μαθησιακές διαδρομές. Ορισμένοι μαθητές βρήκαν πρόσθετα ερείσματα για να εμπλακούν ενεργά, ιδίως όταν ένιωθαν μεγαλύτερη οικειότητα με το ύφος ή τη μέθοδο του δεύτερου εκπαιδευτικού (Tomlinson, 2014). Ταυτόχρονα ενισχύθηκε η συνεργασία των μαθητών, καθώς τα παιδιά και των δύο τμημάτων “χρειάστηκε” πολλάκις να γίνουν ομάδα, δουλεύοντας ερευνητικά projects κλπ.
Επαγγελματική ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών
Η αλληλεπίδραση μεταξύ των εκπαιδευτικών δημιούργησε ένα πλαίσιο επαγγελματικής μάθησης στην πράξη. Μέσα από την ανταλλαγή εμπειριών, υλικού και ανατροφοδότησης, ενισχύθηκε η παιδαγωγική συνειδητότητα και η διάθεση αναστοχασμού για τη διδασκαλία. Παράλληλα, η πρακτική της «εναλλαγής τάξης» ενίσχυσε την αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση, καθώς ο κάθε εκπαιδευτικός είδε τις δεξιότητές του να αξιοποιούνται πέρα από το στενό πλαίσιο του «δικού του τμήματος» (Hargreaves & Fullan, 2012). Ταυτόχρονα το “χρέος” που προέκυπτε από το γεγονός ότι ήσουν υπεύθυνος για τους μαθητές όχι μόνο του δικού σου τμήματος αλλά και αυτού του συναδέλφου σου, σε ωθούσε σε παραπάνω έρευνα, δημιουργία πρωτότυπου υλικού, βασισμένου στα μαθησιακά προσδοκώμενα και περαιτέρω ενασχόληση με το μαθησιακό αντικείμενο που είχες αναλάβει “επ ώμου”. Η δράση λοιπόν, αποτέλεσε κίνητρο για.. διά βίου μάθηση!
Καλλιέργεια συνεργατικής σχολικής κουλτούρας
Η δράση λειτούργησε ως καταλύτης για τη δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης και για την ανάπτυξη μιας κουλτούρας που ευνοεί την αλληλοϋποστήριξη, τη διαφάνεια και τη διάχυση καλών πρακτικών. Σε επίπεδο σχολικής μονάδας, αποτέλεσε αφορμή για συζητήσεις μεταξύ συναδέλφων και επανεκτίμηση της «παραδοσιακής» αντίληψης περί του ατομικού “διδασκαλείου”.
Ενίσχυση της ευελιξίας και της προσαρμοστικότητας
Η ανάγκη προσαρμογής των προγραμμάτων και της διδακτικής προσέγγισης οδήγησε τους εκπαιδευτικούς στην καλλιέργεια ευελιξίας, τόσο στο σχεδιασμό όσο και στην πράξη. Η δράση δεν ήταν αποτέλεσμα εξωτερικής επιβολής, αλλά προϊόν συνειδητής απόφασης και προσωπικής εμπλοκής, γεγονός που συνέβαλε στην επιτυχία και την αποδοχή της.
Άνοιγμα της τάξης στο σχολείο.. και του σχολειου στην ευρύτερη κοινότητα*!
*(γονείς και συναδέλφους της τοπικής κοινωνίας – Επίσης η δράση παρουσιαστηκε και στην τοπική εφημερίδα)
(Ακολουθεί καταγραφή των εμπλεκομένων εκπαιδευτικών )
Η προσπάθεια όλης της χρονιάς αποτυπώθηκε σε μία δράση, όπως αυτή αποτυπώνεται παρακάτω…
Πήραμε απόφαση να μετατρέψουμε μία ημέρα σε .. “παράθυρο”! “Ανοίξαμε” στους συναδέλφους μας, στα υπόλοιπα παιδιά του σχολείου και στους γονείς, παρουσιάζοντας κομμάτι της “δουλειάς” μας (πειράματα, κουτιά-νησιά). Με τον τρόπο αυτό γιορτάσαμε τη συνεργασία. Αποφασίσαμε να δείξουμε και εν συνεχεία να αποδείξουμε πως το σχολείο που δεν περιορίζεται σε τοίχους και θρανία, αλλά γίνεται εργαστήριο, λιμάνι και ουρανός!
Εικόνα 4. Αφίσα δράσης
Είναι το σχολείο που δε βλέπει τη Φυσική σαν αποστήθιση νόμων και θεωριών, αλλά σαν περιπέτεια και ανακάλυψη! Το σχολείο που τολμά να βάλει στα χέρια των παιδιών φωτιά (ελεγχόμενη!), νερό, μαγνήτες, μπαταρίες και σύριγγες, και να τους πει: «Δες τι μπορείς να κάνεις όταν παρατηρείς, όταν παίζεις δημιουργικά!»
Και είναι το ίδιο σχολείο που δε βλέπει τη Γεωγραφία σαν απλή απομνημόνευση, αλλά σαν μια πρόσκληση για εξερεύνηση. Το σχολείο που εμπιστεύεται στα παιδιά ένα κουτί παπουτσιών και τους λέει: «Γέμισέ το με όσα έψαξες κι έμαθες. Κάν’ το δικό σου και μοιράσου το ταξίδι μαζί μου!» Και τα βλέπει να ταξιδεύουν με τη φαντασία, να γίνονται ξεναγοί, να διηγούνται ιστορίες και παραδόσεις σαν να τις έζησαν. Και τότε το κουτί παύει να είναι απλώς κουτί, και γίνεται παράθυρο! Να μοιάζει με εκείνα που “προτείνουν” ο Ελύτης και ο Καβάφης!
Και τι συνέβει λοιπόν;
…
Ένα γυμναστήριο γεμάτο… πυραυλάκια που εκτοξεύονται, χαρτάκια που κολλούν σε μαγικά μπαλόνια, γέφυρες που σηκώνονται με σύριγγες, ενεργειακά σπίτια, ηφαίστεια που εκρήγνυνται, αυτοσχέδια αυτοκινητάκια που κινούνται, ποτήρια που… ρουφούν νερό, μαγνήτες, ηλεκτρικά κυκλώματα, μείγματα… Και δίπλα σε όλα αυτά, κουτιά! Γεμάτα εικόνες, πρόσωπα, προϊόντα, αρώματα, γεύσεις, ιστορίες και χρώματα από νησιά της πατρίδας μας!
Αυτή ήταν η εικόνα που αντίκρισε, όποιος βρέθηκε στον χώρο του σχολείου μας, κατά την παρουσίαση της δράσης: μελέτης νησιώτικης Γεωγραφίας και πειραμάτων Φυσικής, με τίτλο: «Γεω – φυσιο Δημιουργίες» – Open Day. Μια σχολική εκδήλωση που έφερε χαμόγελα, ενθουσιασμό και, πάνω απ’όλα, περιέργεια για να γνωρίσουμε τον κόσμο γύρω μας!
Κι όλα αυτά πως είχαν ξεκινήσει; Με ένα απλό βήμα… Να αποφασίσουμε να ανοίξουμε την πόρτα στον συνάδελφο.. και να ζητήσουμε να ανοίξει και κέινος της δική του..
5. Συμπεράσματα
Η δράση που παρουσιάστηκε στο παρόν άρθρο δεν απαιτεί επιπλέον υλικούς πόρους, ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα ή χρονοβόρες διοικητικές εγκρίσεις. Αποτελεί, ωστόσο, μια ουσιαστική παιδαγωγική επιλογή, που βασίζεται στην εμπιστοσύνη, στην αμοιβαιότητα και στην πίστη ότι το σχολείο μπορεί να λειτουργεί ως κοινότητα μάθησης και όχι ως άθροισμα απομονωμένων τάξεων.
Η «ανοιχτή πόρτα της τάξης» δεν είναι απλώς ένα συμβολικό σχήμα, αλλά μια στάση απέναντι στην επαγγελματική μας ταυτότητα. Η ανταλλαγή διδακτικών ρόλων ενισχύει τη συλλογικότητα στον σχεδιασμό και στην πράξη, ενθαρρύνει τη διδακτική ποικιλομορφία και την ευελιξία και κατ’ επέκταση δημιουργεί χώρο για διάλογο, αναστοχασμό και κοινή εξέλιξη.
Στην εποχή του ενεργού πολίτη και της τεχνητής νοημοσύνης, όπου η γνώση είναι δυναμική, διασυνδεδεμένη και εξελισσόμενη, η συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών αποκτά κομβική σημασία. Οι δάσκαλοι δεν μπορούν πλέον να λειτουργούν ως μοναχικοί “φύλακες” της γνώσης· αντιθέτως, καλούνται να λειτουργούν ως μέλη μιας ζωντανής κοινότητας μάθησης που αναζητά διαρκώς νέες πρακτικές, ιδέες και προσεγγίσεις. Σεβόμενοι τις αξίες που “γαλούχησαν” την εκπαίδευση δε φοβόμαστε να αλλάξουμε ούτε να “τσαλακωθούμε”… Το να ανοίγουμε τις πόρτες της τάξης μας σε συναδέλφους δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πράξη παιδαγωγικού θάρρους και εμπιστοσύνης. Μέσα από αυτό το μοίρασμα γεννιέται η εξέλιξη, καλλιεργείται ο σεβασμός, και –κυρίως– οι μαθητές μας ωφελούνται, βλέποντας στην πράξη τι σημαίνει συνεργασία, διάλογος και κοινή προσπάθεια για το καλό όλων. Άλλωστε είναι γεγονός πως μέσα από το παράδειγμα διδάσκουμε και δια μέσου του παραδείγματος διδασκόμαστε (Fullan, 2016; Vygotsky, 1978).
Σε επίπεδο προτάσεων:
- Η πρακτική αυτή μπορεί να υιοθετηθεί σε οποιαδήποτε βαθμίδα του Δημοτικού, σε μικρή ή ευρύτερη κλίμακα, ανάλογα με τις δυνατότητες της κάθε σχολικής μονάδας.
- Θα μπορούσε να ενταχθεί στο πλαίσιο ενδοσχολικής επιμόρφωσης, με θεματικές ομάδες δασκάλων που συνεργάζονται και ανταλλάσσουν ρόλους ή παρατηρούν ο ένας τον άλλον.
- Η παιδαγωγική αξιοποίηση της πρακτικής αυτής μπορεί να ενισχυθεί με συστηματικό αναστοχασμό, καταγραφή εμπειριών και ενδεχομένως την καθοδηγούμενη συμμετοχή νεότερων εκπαιδευτικών σε τέτοιου τύπου ανταλλαγές.
Σε μια εποχή που συχνά μιλά για καινοτομία «από τα πάνω», αυτή η μικρή, χειροποίητη και αυθεντική καινοτομία από τη βάση, δείχνει πως ο δρόμος προς ένα συνεργατικό, ανθρώπινο και δημιουργικό σχολείο περνά μέσα από πράξεις καθημερινές – σαν αυτή.
Η εμπειρία της συνεργασίας μεταξύ εκπαιδευτικών, μέσα από την κοινή ανάληψη διδακτικών αντικειμένων, ανοίγει νέους δρόμους για την εκπαιδευτική πράξη και ενισχύει τον παιδαγωγικό της χαρακτήρα. Σε αυτό το πλαίσιο, η συμμετοχή και η συλλογικότητα γίνονται θεμέλια για ένα σχολείο που ενθαρρύνει τη δράση όλων των μελών της κοινότητας – μαθητών, εκπαιδευτικών, γονέων και τοπικών φορέων – καλλιεργώντας τη δημοκρατική συνείδηση.
Η διασύνδεση με την πραγματική ζωή καθιστά το σχολείο ανοιχτό και ζωντανό οργανισμό, όπου η γνώση αποκτά νόημα μέσα από την πράξη και τη σύνδεση με την κοινωνική πραγματικότητα. Οι μαθητές δεν καλούνται απλώς να μάθουν, αλλά να κατανοήσουν το “πώς” και το “γιατί” της μάθησης, ανακαλύπτοντας τη χρηστικότητα και τη δυναμική της στη ζωή τους.
Παράλληλα, η κοινωνική ευθύνη και η αλληλεγγύη ενισχύονται όταν το σχολείο καλλιεργεί στους μαθητές την ικανότητα να “βλέπουν” τον άλλον, να κατανοούν τις ανάγκες του, να νοιάζονται και να δρουν με ευαισθησία και ενσυναίσθηση. Η μάθηση αποκτά ηθική διάσταση.
Το “άνοιγμα” του σχολείου και η παιδαγωγική συν-δημιουργία συμβάλλουν καθοριστικά στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, μέσα από την επαφή με διαφορετικές οπτικές και εμπειρίες. Οι μαθητές διαμορφώνουν σταδιακά μια ανεξάρτητη, συνειδητοποιημένη στάση, με προοπτική τη συμμετοχική ιδιότητα του αυριανού πολίτη.
Για όλους αυτούς τους λόγους, η εκπαιδευτική καινοτομία που προτείνεται δεν είναι απλώς ένα οργανωτικό σχήμα, αλλά μια ουσιαστική πρόταση επαναπροσδιορισμού του σχολείου ως κοινού τόπου μάθησης, ζωής και δημοκρατίας.
«Η εκπαίδευση δεν είναι προετοιμασία για τη ζωή· είναι η ίδια η ζωή.»
— John Dewey (1859–1952)
Βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
Καραμπάσης, Β. (2010). Η καινοτομία στο σχολείο και οι προϋποθέσεις εφαρμογής της. Εκδόσεις Γρηγόρη.
Ματσαγγούρας, Η. (2003). Ηγεσία του εκπαιδευτικού για το ανοικτό και δημοκρατικό σχολείο. Εκδόσεις Γρηγόρη.
Ξενόγλωσση
Fullan, M. (2016). The new meaning of educational change (5th ed.). Teachers College Press.
Friend, M., & Cook, L. (2017). Interactions: Collaboration skills for school professionals (8th ed.). Pearson.
Hargreaves, A., & Fullan, M. (2012). Professional capital: Transforming teaching in every school. Teachers College Press.
Hattie, J. (2009). Visible learning: A synthesis of over 800 meta-analyses relating to achievement. Routledge.
Murawski, W. W., & Swanson, H. L. (2001). A meta-analysis of co-teaching research: Where are the data? Remedial and Special Education, 22(5), 258–267. https://doi.org/10.1177/074193250102200503
Stoll, L., Bolam, R., McMahon, A., Wallace, M., & Thomas, S. (2006). Professional learning communities: A review of the literature. Journal of Educational Change, 7(4), 221–258. https://doi.org/10.1007/s10833-006-0001-8
Tomlinson, C. A. (2014). The differentiated classroom: Responding to the needs of all learners (2nd ed.). ASCD.
Villa, R. A., Thousand, J. S., & Nevin, A. I. (2013). A guide to co-teaching: Practical tips for facilitating student learning (3rd ed.). Corwin Press.
Vangrieken, K., Meredith, C., Packer, T., & Kyndt, E. (2017). Teacher collaboration: A systematic review. Educational Research Review, 22, 17–40. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2017.05.002
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes (M. Cole, V. John-Steiner, S. Scribner, & E. Souberman, Eds. & Trans.). Harvard University Press.