ISSN:1792-2674
Τσακίρη Νίκη
nikakits256@gmail.com
Καθηγήτρια Φυσικής Αγωγής ΠΕ11
Ρωμανιάς Ιωάννης
giromanias@gmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ70
Περίληψη
Σε αυτήν την εργασία παρουσιάζεται η υλοποίηση ενός τριετούς εκπαιδευτικού προγράμματος φιλοζωίας στο πλαίσιο της καθημερινής σχολικής ζωής, με στόχο την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης, της υπευθυνότητας και της κοινωνικής ευαισθησίας στους/στις μαθητές/τριες. Το πρόγραμμα βασίστηκε στη βιωματική μάθηση, ενσωματώνοντας δράσεις που σχετίζονται με τη φροντίδα αδέσποτων ζώων, τη λογοτεχνία και την τέχνη. Οι μαθητές/τριες συμμετείχαν ενεργά σε δραστηριότητες όπως η φροντίδα γατών, η συγγραφή και εικονογράφηση ιστοριών, η δημιουργία θεατρικών και μουσικών δρώμενων, καθώς και η εικαστική έκφραση με αφορμή το ζήτημα των αδέσποτων. Η συνεργασία με φορείς και η εμπλοκή της σχολικής κοινότητας συνέβαλαν στην ενίσχυση της φιλοζωικής κουλτούρας και της ηθικής στάσης απέναντι στα ζώα. Το σχολείο λειτούργησε ως ζωντανός χώρος μάθησης, φροντίδας και αλληλεγγύης, ενδυναμώνοντας τη σχέση των παιδιών με το φυσικό και κοινωνικό τους περιβάλλον.
Λέξεις κλειδιά: φιλοζωία, βιωματική μάθηση, ενσυναίσθηση, σχολική κοινότητα, ενεργός πολίτης
1. Εισαγωγή
Η φιλοζωία και η ευαισθητοποίηση απέναντι στα ζώα αποτελούν σημαντικούς άξονες της σύγχρονης παιδαγωγικής που στοχεύει στην ολιστική ανάπτυξη των παιδιών. Η ενσυναίσθηση, ο σεβασμός, η ευθύνη και η κοινωνική συνείδηση δεν καλλιεργούνται αποκλειστικά μέσα από τη θεωρητική διδασκαλία, αλλά μέσα από την προσωπική εμπειρία, την πράξη και τη σχέση με το φυσικό περιβάλλον. Μέσα από την επαφή με τα ζώα και τη βιωματική εμπειρία της φροντίδας τους, τα παιδιά μαθαίνουν να κατανοούν τις ανάγκες των άλλων, να δραστηριοποιούνται με υπευθυνότητα και να εντάσσουν αξίες στην καθημερινότητά τους. Η εκπαίδευση σε θέματα φιλοζωίας δεν περιορίζεται απλώς στη μετάδοση γνώσεων, αλλά επεκτείνεται στην ενεργή συμμετοχή των μαθητών/τριών, που τους βοηθά να γίνουν ενεργοί πολίτες με κοινωνική ευαισθησία και ηθική στάση απέναντι στη ζωή (Pitsou&Dionysopoulou,2025).
Στο πλαίσιο αυτό, το σχολείο μας ανέλαβε την πρωτοβουλία να υλοποιήσει ένα τριετές πρόγραμμα φιλοζωίας, το οποίο στόχο έχει να ενσωματώσει τη φιλοζωία στα παιδαγωγικά πλαίσια της καθημερινής σχολικής ζωής. Το πρόγραμμα εστιάζει στην ανάπτυξη της ενσυναίσθησης μέσω της άμεσης επαφής και της φροντίδας των ζώων, δίνοντας τη δυνατότητα στα παιδιά να συμμετέχουν ενεργά, δημιουργικά και με προσωπικό νόημα στη μαθησιακή διαδικασία.
2. Κυρίως μέρος
2.1 Θεωρητικό πλαίσιο – Βιωματική μάθηση
Η βιωματική μάθηση αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς άξονες της σύγχρονης παιδαγωγικής, καθώς ενισχύει τη βαθύτερη κατανόηση και τη διαρκή εμπλοκή των μαθητών/τριών στη μαθησιακή διαδικασία. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια μαθησιακή προσέγγιση που τοποθετεί τον/την μαθητή/τρια στο επίκεντρο, ενθαρρύνοντας τη μάθηση μέσα από προσωπικές εμπειρίες, την αναστοχαστική σκέψη και την ενεργό δράση (Ματσαγγούρας, 2008).
Σύμφωνα με τον Miettinen (2000), η θεωρία της βιωματικής μάθησης έχει τις ρίζες της στη φιλοσοφία του JohnDewey, ο οποίος υποστήριζε ότι η εκπαίδευση πρέπει να βασίζεται στην εμπειρία και να συνδέεται άμεσα με τη ζωή των μαθητών/τριών. Ο Dewey τόνιζε ότι η εκπαίδευση δεν είναι απλώς η μετάδοση γνώσεων, αλλά κυρίως μια διαδικασία προσωπικής ανάπτυξης που επιτυγχάνεται μέσω της αλληλεπίδρασης του ατόμου με το περιβάλλον του. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, «η μάθηση είναι η αναδόμηση της εμπειρίας».
Αργότερα, ο Kolb διατύπωσε ένα από τα πιο γνωστά θεωρητικά μοντέλα βιωματικής μάθησης. Σύμφωνα με το μοντέλο του Kolb, η μαθησιακή διαδικασία περιλαμβάνει τέσσερα στάδια που λειτουργούν κυκλικά: α) την άμεση εμπειρία, β) την παρατήρηση και τον στοχασμό, γ) τη σχηματοποίηση εννοιών και δ) τον πειραματισμό και τη δοκιμή σε νέες καταστάσεις. Ο μαθητής/η μαθήτρια εμπλέκεται σε πραγματικές καταστάσεις, αναστοχάζεται πάνω στις εμπειρίες του/της, διαμορφώνει νοητικά σχήματα και, στη συνέχεια, εφαρμόζει τη νέα γνώση ή στάση σε άλλες συνθήκες (Kolb, 1984).
Η βιωματική μάθηση προϋποθέτει τη σωματική, συναισθηματική και γνωστική εμπλοκή του μαθητή ή της μαθήτριας. Είναι μια μαθητοκεντρική διαδικασία, όπου ο ρόλος του/της εκπαιδευτικού είναι καθοδηγητικός και υποστηρικτικός. Ο/η εκπαιδευτικός δεν μεταδίδει απλώς πληροφορίες, αλλά σχεδιάζει καταστάσεις που προσφέρουν ευκαιρίες για προσωπική εμπειρία, αναστοχασμό και μετασχηματισμό (Ματσαγγούρας, 2008).
Στο ελληνικό εκπαιδευτικό πλαίσιο, η βιωματική προσέγγιση έχει ενσωματωθεί κυρίως μέσα από τα Προγράμματα Σχολικών Δραστηριοτήτων (Αγωγής Υγείας, Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Πολιτιστικών Θεμάτων), αλλά και μέσα από καινοτόμες διδακτικές πρακτικές που ενισχύουν την αυτενέργεια, τη συνεργασία και τη δημιουργικότητα των μαθητών/τριών.
Ειδικότερα, η βιωματική μάθηση είναι ιδανική για την καλλιέργεια στάσεων και αξιών, όπως η ενσυναίσθηση, η υπευθυνότητα, ο σεβασμός και η κοινωνικήευαισθησία. Μέσα από την ενεργό συμμετοχή και την άμεση επαφή με πραγματικά προβλήματα (όπως η φροντίδα αδέσποτων ζώων), οι μαθητές/τριες δεν αποκτούν απλώς γνώση, αλλά μετασχηματίζουν τις στάσεις και τις συμπεριφορές τους (Samuels&Onuoha-Jackson, 2023).
Η σύνδεση της βιωματικής μάθησης με τη φιλοζωία αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα εφαρμογής της θεωρίας στην πράξη. Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα που περιγράφεται στην παρούσα εργασία συνιστά ένα ολοκληρωμένο παράδειγμα εκπαιδευτικής παρέμβασης που εστιάζει στην άμεσηεμπειρία (π.χ. φροντίδα αδέσποτων γατών), στη δημιουργική έκφραση (μέσω θεατρικών και εικαστικών δράσεων), αλλά και στον αναστοχασμό (μέσα από τη συζήτηση, τη συγγραφή ιστοριών και την έκθεση συναισθημάτων).
Η χρήση της λογοτεχνίας, της τέχνης και της μουσικής, ως μέσων προσέγγισης του ζητήματος της φιλοζωίας, ενισχύει την πολλαπλή νοημοσύνη και κινητοποιεί ποικίλα πεδία του εαυτού: το συναισθηματικό, το αισθητικό, το ηθικό, το κοινωνικό. Οι μαθητές/τριες δεν μαθαίνουν μόνο για τα ζώα, αλλά μαθαίνουν μέσα από τα ζώα, συνδέοντας την εμπειρία τους με νοήματα, σχέσεις και αξίες (Carruthers, 2020).
Επιπλέον, σημαντικό στοιχείο της βιωματικής μάθησης είναι η συνεργασία και η κοινωνική αλληλεπίδραση. Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα βασίστηκε στη συνεργασία μεταξύ μαθητών διαφορετικών ηλικιών, εκπαιδευτικών, γονέων και εξωτερικών φορέων. Μέσα από κοινές δράσεις, οι συμμετέχοντες/ουσες ένιωσαν ότι συνεισφέρουν σε έναν κοινό σκοπό, ενισχύοντας το αίσθημα του «ανήκειν» και της συλλογικής ευθύνης. Αυτή η διαθεματική και κοινοτική διάσταση είναι ουσιώδης στη βιωματική προσέγγιση.
Συνοψίζοντας, η βιωματική μάθηση δεν είναι μια απλή μέθοδος διδασκαλίας, αλλά μια φιλοσοφία μάθησης που εστιάζει στην ολιστική ανάπτυξη του ανθρώπου. Μέσα από την άμεση εμπλοκή σε πραγματικά ζητήματα και την προσωπική εμπειρία, τα παιδιά μαθαίνουν ουσιαστικά, με νόημα και διάρκεια. Η εφαρμογή της στο συγκεκριμένο πρόγραμμα φιλοζωίας απέδειξε ότι η βιωματική μάθηση μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην καλλιέργεια ηθικής σκέψης, στη διαμόρφωση αξιών και στη δημιουργία ενεργών και ευαισθητοποιημένων πολιτών
2.2. Ανάλυση πρακτικής
Οργανώθηκε ένα τριετές πρόγραμμα φιλοζωίας, στο οποίο τα παιδιά δεν είναι παθητικοί δέκτες, αλλά βιώνουν, αλληλεπιδρούν, ενεργούν εθελοντικά και δημιουργούν. Το πρόγραμμα ξεκίνησε το 2022, με στόχο την ενσωμάτωση της φιλοζωίας σε παιδαγωγικά πλαίσια. Σκοπός του είναι η ανάπτυξη και καλλιέργεια της ενσυναίσθησης των παιδιών μέσω της επαφής και της φροντίδας των ζώων.
2.2.1 Εκκίνηση της δράσης
Κατά το σχολικό έτος 2022–2023, στο πλαίσιο της καθημερινής παιδαγωγικής δραστηριότητας, λήφθηκε μέριμνα για τη σίτιση των αδέσποτων γατών που τριγυρνούσαν πέριξ του σχολείου, σε χώρο ορατό στα παιδιά. Σε μια από τις τακτικές συγκεντρώσεις στην αυλή του σχολείου, όπου συζητούνται διαλογικά θέματα που απασχολούν τα παιδιά, προέκυψε η ερώτηση: «Κυρία, γιατί ταΐζετε τις γάτες;». Από τη συζήτηση προέκυψε το συμπέρασμα ότι οι τετράποδοι επισκέπτες δεν είναι απλά φαντάσματα που περνούν από την αυλή, αλλά έμβια πλάσματα με ανάγκες όπως τις δικές μας — πείνα, δίψα, πόνο.
Ως αποτέλεσμα της συζήτησης, οι μαθητές/τριες αυτοπροτάθηκαν να συμμετέχουν στην καθημερινή φροντίδα των γατών, αναλαμβάνοντας την παροχή νερού. Οι μεγαλύτεροι μαθητές/τριες οργάνωσαν πρόγραμμα καταμερισμού εργασιών και βοηθούσαν τους μικρότερους, όταν υπήρχε ανάγκη. Στη συνέχεια, αναζητήσαμε πληροφορίες για τις γάτες στο διαδίκτυο, τις συγκεντρώσαμε και δημιουργήσαμε ένα κολλάζ που στολίζει το φουαγιέ του σχολείου. Στο τέλος του σχολικού έτους, οι μαθητές/τριες βραβεύτηκαν με έπαινο για τη συνολική προσπάθειά τους.
2.2.2 Λογοτεχνία – φιλοζωία
Το σχολικό έτος 2023–2024 σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε ένα πρόγραμμα βασισμένο σε τρεις κεντρικές έννοιες: τέχνη, λογοτεχνία και φιλοζωία. Αφορμή αποτέλεσε το βιβλίο «Εγχειρίδιο πρακτικής γατικής» του T.S. Eliot (2005).
Οι μαθητές/τριες ευαισθητοποιήθηκαν μέσα από αποφθέγματα λογοτεχνών, φιλοσόφων και επιστημόνων σχετικά με τα ζώα. Τα αποφθέγματα πλαστικοποιήθηκαν και αναρτήθηκαν στα κάγκελα της αυλής του σχολείου, ένα χώρο που επιλέχθηκε λόγω της ελευθερίας και του εθελοντισμού που προάγει. Τα παιδιά μπορούσαν να τα διαβάζουν ελεύθερα κατά τη διάρκεια των διαλειμμάτων. Οι σύντομες φράσεις ήταν ευανάγνωστες και προσέφεραν τροφή για σκέψη. Η άμεση αντίδραση των μαθητών/τριών ήταν να δημιουργήσουν τα δικά τους μηνύματα, τα οποία επίσης αναρτήθηκαν στα κάγκελα.
Η παρουσία ενός εξημερωμένου πρώην δεσποζόμενου, νυν εγκαταλελειμμένου γάτου στο σχολείο, πυροδότησε νέες συζητήσεις σχετικά με την εγκατάλειψη των ζώων. Ως αποτέλεσμα, δημιουργήθηκαν ομάδες δράσης για τον «Ψιτ» ή «Αψού», όπως τον ονόμασαν τα παιδιά. Οι ομάδες είχαν ως καθήκον να ενημερώνουν τους μικρότερους μαθητές για την αξιοπρεπή και κατάλληλη συμπεριφορά απέναντι στα ζώα. Επιπλέον, τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με τον κυβισμό και τον ιμπρεσιονισμό μέσα από το βιβλίο «Η ιστορία της τέχνης σε 21 γάτες» των Vowles, D. &Norbury, J. (2023), ζωγραφίζοντας έργα σε αυτό το στυλ, τα οποία εκτέθηκαν στο φουαγιέ του σχολείου.
Στο πλαίσιο διερεύνησης πηγών γνώσης από το ευρύτερο περιβάλλον, την ημέρα αφιερωμένη στα αδέσποτα ζώα, καλέσαμε εθελόντρια φιλόζωη να μοιραστεί την εμπειρία και τα συναισθήματά της με τους/τις μαθητές/τριες. Σημαντική υπήρξε και η συνεργασία με τον αγγλικό οργανισμό «The Greek CatWelfare Society», στον οποίο αποστείλαμε ζωγραφιές των παιδιών και λάβαμε τη σημαντική υποστήριξή του στην υλοποίηση της στείρωσης δώδεκα γατών.
2.2.3 Δημιουργικότητα – φιλοζωία
| Εικόνα 1. Μινιατούρα από πλαστελίνη |
Τέλος, κατά το σχολικό έτος 2024–2025, οι μαθητές/τριες δημιούργησαν ιστορίες, βίντεο και κατασκευές. Η ιδέα προέκυψε από ένα δώρο μιας μαθήτριας προς την καθηγήτρια φυσικής αγωγής — μια μινιατούρα γάτας από πλαστελίνη. Όσοι/ες μαθητές/τριες το επιθυμούσαν, κατασκεύασαν γλυπτά από πλαστελίνη, ζωγράφισαν ή συνέθεσαν κείμενα με σχετικό θέμα (βλ. Εικόνα 1). Οι εκθέσεις, γραμμένες στα ελληνικά και στα αγγλικά, αφορούσαν κυρίως τη μασκότ του σχολείου, τον «Ψιτ». Το υλικό εκτέθηκε στο φουαγιέ την ημέρα των αδέσποτων ζώων και ήταν επισκέψιμο από τους γονείς και κηδεμόνες.
Την ίδια ημέρα, πραγματοποιήθηκαν σημαντικές δράσεις: η καθηγήτρια μουσικής παρουσίασε τραγούδια με τη συμμετοχή των μαθητών, οι οποίοι επίσης παρουσίασαν ιστορίες μέσω θεατρικού παιχνιδιού και χορού, συνοδευόμενα από αγαπημένα τραγούδια και το μουσικό κομμάτι «Duetto, buffodiduogatti». Επιπλέον, η δασκάλα της Στ’ τάξης δημιούργησε με τα παιδιά animation από πλαστελίνη με θέμα τα αδέσποτα ζώα. Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με τη βράβευση όλων των μαθητών/τριών, οι οποίοι/ες έλαβαν έπαινο φιλοτεχνημένο από τις δασκάλες της Ε’ τάξης.
Όλες οι δράσεις κοινοποιήθηκαν στο σχολικό ιστολόγιο και στα κοινωνικά δίκτυα της σχολικής κοινότητας. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι κάποιοι γονείς εξέφρασαν ενδιαφέρον για τη φροντίδα των αδέσποτων γατών κατά τη διάρκεια των θερινών διακοπών. Συγχαρητήρια οφείλονται σε όλους/εςτους/τις εκπαιδευτικούς και τη διεύθυνση του σχολείου που συνέβαλαν στην υλοποίηση αυτού του πολλά υποσχόμενου προγράμματος για τη σχέση μας με τα ζώα.
2.3Αποτελέσματα
Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα φιλοζωίας είχε πολλαπλές θετικές επιδράσεις στους/στις μαθητές/τριες, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Πρώτα απ’ όλα, συνέβαλε ουσιαστικά στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης και της υπευθυνότητας. Τα παιδιά συμμετείχαν με συνέπεια και αφοσίωση στη φροντίδα των ζώων, ανέλαβαν ρόλους και πρωτοβουλίες και συνειδητοποίησαν ότι οι πράξεις τους έχουν άμεσο αντίκτυπο σε άλλους ζωντανούς οργανισμούς. Η καθημερινή ενασχόληση με τις γάτες, καθώς και η ευρύτερη συμμετοχή στις δράσεις του προγράμματος, ενίσχυσαν το αίσθημα σεβασμού προς τη ζωή, την ανθρωπιά και την ηθική στάση απέναντι στα ζώα.
Επιπλέον, μέσω της σύνδεσης της φιλοζωίας με την τέχνη και τη λογοτεχνία, αναπτύχθηκαν σημαντικά η δημιουργικότητα, η φαντασία, καθώς και η κριτικήσκέψη των παιδιών. Οι μαθητές/τριες μπόρεσαν να εκφράσουν προσωπικά συναισθήματα και απόψεις με πρωτότυπους τρόπους: εικαστικές δημιουργίες, θεατρικά δρώμενα, ποιήματα, πολυτροπικές κατασκευές και animation. Οι δράσεις αυτές ενίσχυσαν την αυτοπεποίθηση των παιδιών και τους επέτρεψαν να συνδέσουν τη σχολική μάθηση με τον εσωτερικό τους κόσμο και τις κοινωνικές τους εμπειρίες.
Παράλληλα, ενδυναμώθηκαν οι σχέσεις συνεργασίας μεταξύ μαθητών διαφορετικών ηλικιών, μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών, αλλά και με τη σχολική κοινότητα συνολικά. Η συμμετοχή γονέων και εξωτερικών συνεργατών (όπως φιλοζωικών οργανώσεων και εθελοντών) ενίσχυσε την εξωστρέφεια του σχολείου και την κοινωνική διάσταση της μάθησης. Η σχολική κοινότητα λειτούργησε ως πυρήνας ενεργοποίησης και ευαισθητοποίησης, ενισχύοντας τον ρόλο του σχολείου ως ζωντανού, κοινωνικού οργανισμού που συνδέεται με τον κόσμο και τα πραγματικά προβλήματα της ζωής.
Τέλος, είναι σημαντικό ότι η επίδραση του προγράμματος επεκτάθηκε και εκτός των ορίων του σχολείου, καθώς διαπιστώθηκε ενδιαφέρον από γονείς για τη συνέχιση της φροντίδας των ζώων κατά τη διάρκεια των διακοπών. Αυτό αποτελεί ένδειξη ότι οι στάσεις και οι αξίες που καλλιεργήθηκαν στο σχολείο μεταφέρθηκαν και στο οικογενειακό περιβάλλον, ενισχύοντας την κοινωνική συνείδηση και την πολιτειότητα σε ευρύτερο επίπεδο.
3. Συμπεράσματα
Το πρόγραμμα συνέβαλε ουσιαστικά στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης, της υπευθυνότητας και της συνεργασίας μεταξύ των μαθητών/τριών. Μέσα από βιωματικές δράσεις, αναπτύχθηκαν στάσεις σεβασμού και φροντίδας απέναντι στα ζώα, καθώς και μεγαλύτερη κατανόηση της έννοιας της ηθικής συμπεριφοράς προς κάθε μορφή ζωής. Το σχολείο μετατράπηκε σε έναν ζωντανό εκπαιδευτικό χώρο που ενίσχυσε την αλληλεγγύη, τη συναισθηματική σύνδεση με το περιβάλλον και την ενεργή συμμετοχή των παιδιών σε κοινωνικά ζητήματα. Οι δράσεις ενδυνάμωσαν τον ρόλο της εκπαίδευσης ως μέσο προσωπικής και κοινωνικής μεταμόρφωσης, προσφέροντας μια ολιστική εμπειρία μάθησης με νόημα και διάρκεια.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Ξενόγλωσση
Carruthers, R. (2020, August 28). Evoking Empathy Through Art and Humane Education [MEd thesis, University of Victoria]. University of Victoria Repository. http://hdl.handle.net/1828/12046
Kolb, D. A. (1984).Experiential Learning: Experience as the source of learning and development.Englewood Cliffs.
Miettinen, R. (2000).The concept of experiential learning and John Dewey’s theory of reflective thought and action. International Journal of Lifelong Education, 19(1), 54–72. https://doi.org/10.1080/026013700293458
Pitsou, C., &Dionysopoulou, E. (2025). Education, empathy and animal welfare in children’s character building. Research Journal of Education, 11(1), 6–12. https://doi.org/10.32861/RJE.111.6.12
Samuels, W. E., & Onuoha-Jackson, N. (2023). Learning to care: An in‑school humane education program improves affective and cognitive empathy among lower‑elementary students. International Journal of Educational Research Open, 5, 1-9. https://doi.org/10.1016/j.ijedro.2023.100292
Ελληνόγλωσσες
Eliot, T.S. (2005). Το εγχειρίδιο πρακτικής γατικής του Γέρο- Πόσουμ. (2ηέκδ.). Άγρα.
Ματσαγγούρας, Η. (2008).Ομαδοσυνεργατική Διδασκαλία και μάθηση: Για το καθημερινό μάθημα και τα προγράμματα του ολοήμερου σχολείου, τα περιβαλλοντικά, τα πολιτιστικά και τα ευρωπαϊκής συνεργασίας.(2ηέκδ.).ΕκδόσειςΓρηγόρη.
Vowles, D. &Norbury, J. (2023). Η ιστορία της τέχνης σε 21 γάτες. (1ηέκδ.). Φουρφούρι.