ISSN:1792-2674
Παπαχαραλάμπους Αναστασία
natasap9@gmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ60
Τσιμπίδας Αντώνιος
antonistsimpi@hotmail.com
Εκπαιδευτικός ΠΕ60
Περίληψη
Σκοπός της παρούσας εισήγησης είναι να παρουσιαστεί ως μια καλή πρακτική η θεματική ενότητα της ανακύκλωσης, όπως αυτή υλοποιήθηκε σε Νηπιαγωγείο ορεινής περιοχής της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων. Πρόκειται για μια θεματική που συνδέθηκε με τα εργαστήρια δεξιοτήτων, με τη δράση για τον ενεργό πολίτη, ενώ ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην τεχνητή νοημοσύνη και σε ψηφιακά εργαλεία. Όλα αυτά μέσα από πλήθος δραστηριοτήτων όπως παιχνίδια, κατασκευές, παραμύθια και βιωματικές δράσεις, ώστε η εκπαίδευση για την ανακύκλωση να γίνει διασκεδαστική και ουσιαστική. Τα παιδιά κλήθηκαν να γνωρίσουν τα υλικά που ανακυκλώνονται, τη διαδικασία της ανακύκλωσης, έφτιαξαν τα δικά τους κάδρα από ανακυκλώσιμα υλικά, καθώς και ταΐστρες πουλιών από χάρτινα κουτιά για την αυλή του σχολείου μας. Ακόμη, δημιούργησαν μια αφίσα για ενημέρωση της τοπικής κοινότητας με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, ήρθαν σε επαφή με τη ρομποτική, ενώ έδωσαν κίνηση και φωνή σε ζωγραφιές τους, δημιουργώντας μικρής διάρκειας βίντεο. Μέσα από διαδραστικές και ομαδικές δραστηριότητες άρχισαν να κατανοούν την έννοια της επαναχρησιμοποίησης και να μεταφέρουν όσα μάθαμε στην καθημερινότητά τους και στο σπίτι τους. Η εισήγηση παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της 2ης συνδιάσκεψης της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Χανίων με θέμα «Τέχνη της Διδασκαλίας και της επικοινωνίας την εποχή του Ενεργού Πολίτη και του ΑΙ».
Λέξεις κλειδιά: ανακύκλωση, τεχνητή νοημοσύνη, ενεργός πολίτης, συνεργασία, ψηφιακά εργαλεία
1. Εισαγωγή
Σύμφωνα με μελέτη σε παιδιά ηλικίας 4-6 ετών στην Ελλάδα, τα νήπια έχουν κάποιες αντιλήψεις για την ανακύκλωση, αλλά η πρακτική εφαρμογή στο σχολείο ή το σπίτι είναι ελλιπής. Οι περισσότεροι χρησιμοποιούν περιορισμένα κριτήρια για να ορίσουν την ανακύκλωση και αγνοούν βασικά οφέλη αλλά και ποια είναι τα ανακυκλώσιμα υλικά (Iliopoulou, 2016). Η ανακύκλωση στο νηπιαγωγείο έχει μεγάλη σημασία, τόσο για την προστασία του περιβάλλοντος όσο και για την εκπαίδευση των παιδιών. Τα παιδιά μαθαίνουν από μικρή ηλικία να σέβονται το περιβάλλον και να αναγνωρίζουν τη σημασία της σωστής διαχείρισης των απορριμμάτων. Έτσι, γίνονται υπεύθυνοι πολίτες. Μέσα από απλές δραστηριότητες, τα παιδιά εξοικειώνονται με έννοιες όπως είναι η ανακύκλωση, η επαναχρησιμοποίηση και η διαλογή υλικών (χαρτί, πλαστικό, αλουμίνιο, γυαλί). Τα οφέλη της ανακύκλωσης στο νηπιαγωγείο είναι:
· Περιβαλλοντικά: τα παιδιά μαθαίνουν να μειώνουν τα απορρίμματα και να προστατεύουν το περιβάλλον. Μαθαίνουν από μικρή ηλικία να ταξινομούν τα απορρίμματα και να ανακυκλώνουν καθώς κατανοούν την αξία της προστασίας του περιβάλλοντος και την επίδραση των πράξεών τους σε αυτό (Bolanos, 2020· Iliopoulou, 2016).
· Γνωστικά: τα νήπια αποκτούν γνώσεις για τις διαδικασίες της ανακύκλωσης, αναγνωρίζουν τα ανακυκλώσιμα υλικά και κατανοούν την έννοια του κύκλου ζωής των αντικειμένων, καλλιεργούν δεξιότητες όπως παρατηρητικότητα, ταξινόμηση και κριτική σκέψη μέσα από δραστηριότητες (Bolanos, 2020· Siu, 2019).
· Κοινωνικά και συναισθηματικά: συμμετέχουν σε συλλογικές δράσεις και ενισχύονται οι δεξιότητες συνεργασίας. Ενισχύεται η υπευθυνότητα και η αλληλεγγύη, ενώ τα παιδιά αισθάνονται υπερήφανα όταν συμμετέχουν σε συλλογικές πρωτοβουλίες.
· Δημιουργικά – κινητικά: Μέσα από κατασκευές με ανακυκλώσιμα υλικά, και παιχνίδια που καλλιεργούν τη λεπτή κινητικότητα και ενισχύεται η φαντασία τους.
Κατά τη σχολική χρονιά 2024-2025 σε νηπιαγωγείο ορεινής περιοχής της Π.Ε Χανίων με 17 μαθητές, 10 προνήπια και 7 νήπια ασχοληθήκαμε με την ανακύκλωση η οποία συνδέθηκε με τα εργαστήρια δεξιοτήτων αλλά και τη δράση για τον ενεργό πολίτη. Συγκεκριμένα συνδέθηκε με το 4ο εργαστήριο δεξιοτήτων που είχαμε επιλέξει τη φετινή σχολική χρονιά. Πρόκειται για το εργαστήριο «Τα ρομπότ στην υπηρεσία της ανακύκλωσης». Επιπρόσθετα, συνδυάστηκε με τη δράση ενεργού πολίτη που επιλέξαμε από τις ενδεικτικές πρόσθετες δράσεις για το νηπιαγωγείο: «Μερικά καπάκια για μοναδικές πράξεις προσφοράς: Συλλέγουμε και στηρίζουμε».
2. Σκοπός
Σκοπός της διδασκαλίας της ανακύκλωσης ήταν τα παιδιά να ευαισθητοποιηθούν στο θέμα της μείωσης των απορριμμάτων στο άμεσο περιβάλλον τους και δουλεύοντας σε ομάδες, μέσα από τη συνεργασία να γνωρίσουν πως βρίσκονται λύσεις όπως είναι η ανακύκλωση, για την οποία χρειάζεται ομαδική δουλειά για να υπάρχει αποτέλεσμα. Επιδίωξή μας ήταν να γνωρίσουν σημαντικές πληροφορίες για την ανακύκλωση, τι ανακυκλώνεται και τι όχι, σε ποιες κατηγορίες χωρίζονται τα ανακυκλώσιμα υλικά, αλλά και να φτιάξουν δικές τους δημιουργίες με ανακυκλώσιμα υλικά. Οι δραστηριότητες επιλέχθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε να έχουν παιγνιώδη χαρακτήρα, να βασίζονται στα ενδιαφέροντα των παιδιών και να ανταποκρίνονται στις δυνατότητές τους.
3. Μεθοδολογία
Η μέθοδος που ακολουθήθηκε είναι η βιωματική και η ομαδοσυνεργατική όπου τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από την ενεργή συμμετοχή τους (Dudley, Cotton & Peralta, 2015·Tympa & Karavida, 2021), με παρατήρηση, κατασκευές και παιχνίδια. Επίσης, σε αρκετές δραστηριότητες εφαρμόστηκε η διαφοροποιημένη και η εξατομικευμένη μάθηση. Ακόμη, κατά τη διάρκεια ενασχόλησης με το θέμα της ανακύκλωσης αξιοποιήθηκε πλούσιο οπτικοακουστικό υλικό, τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με τις νέες τεχνολογίες, τη ρομποτική και την τεχνητή νοημοσύνη. Όλες οι δραστηριότητες είχαν παιγνιώδη χαρακτήρα.
4. Περιγραφή δραστηριοτήτων
4.1 Παραμύθι
Η εισαγωγή στο θέμα μας έγινε με δύο βιβλία «Το μικρό χάρτινο κουτί» και «Το μικρό πλαστικό μπουκάλι», βιβλία με ωραία εικονογράφηση που εξηγούν με απλό τρόπο τον κύκλο ζωής μιας χάρτινης κούτας κι ενός πλαστικού μπουκαλιού αντίστοιχα. Ο ρόλος του παραμυθιού είναι σημαντικός καθώς μέσω αφηγηματικών ιστοριών τα παιδιά αναπτύσσουν συναισθηματική σύνδεση με την ανακύκλωση και ενισχύουν την κριτική τους σκέψη (Siu, 2019).
4.2 Ταξινόμηση με Bee-bot και Velcro
Έπειτα, μιλήσαμε για τα απορρίμματα και τα ταξινομήσαμε σε ανακυκλώσιμα και μη, με αληθινές συσκευασίες και αντικείμενα. Οι εκπαιδευτικές προσεγγίσεις που βασίζονται στη συμβολική κατηγοριοποίηση και στα οπτικά ερεθίσματα έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικές για να μάθουν τα νήπια να ταξινομούν τα απορρίμματα. Αυτή η παιδαγωγική προσέγγιση ενισχύει την πρακτική κατανόηση και την ικανότητα εφαρμογής σε καθημερινές δραστηριότητες (Bolanos, 2020). Στη συνέχεια ταξινομήσαμε τα ανακυκλώσιμα υλικά ανάλογα με το υλικό τους. Με τη βοήθεια της μέλισσας ρομπότ, Bee-bot τα παιδιά μετέφεραν τις εικόνες με τα ανακυκλώσιμα υλικά στο σωστό κάδο. Τα παιδιά μαθαίνουν με διασκεδαστικό τρόπο και ταυτόχρονα έρχονται σε επαφή με τη ρομποτική καθώς προγραμματίζουν τη μέλισσα ρομπότ. Δίνουν εντολές και διορθώνουν μόνοι τους εάν χρειαστεί δοκιμάζοντας ξανά. Αυτή η δραστηριότητα έγινε σε ομάδες. Η χρήση του Bee-Bot στο νηπιαγωγείο προσφέρει μια εξαιρετική ευκαιρία για την εισαγωγή των παιδιών στις βασικές αρχές του προγραμματισμού και της τεχνολογίας μέσω διαδραστικών και διασκεδαστικών δραστηριοτήτων. Το Bee-Bot είναι ένα εκπαιδευτικό ρομπότ που χρησιμοποιείται για να διδάξει τα παιδιά τον κόσμο της υπολογιστικής σκέψης, των κατευθύνσεων και των αλληλουχιών, χωρίς να απαιτεί προηγούμενες γνώσεις προγραμματισμού. Η Resnick (2009) επισημαίνει ότι η ανάπτυξη δεξιοτήτων προγραμματισμού από την πρώιμη ηλικία ενδυναμώνει τη σκέψη και τη δημιουργικότητα. Επιπρόσθετα, σε μελέτη της Wells (2014), αναφέρεται πως η χρήση εκπαιδευτικών ρομπότ ενισχύει την εξερευνητική μάθηση και παρέχει τα ερεθίσματα για να αναπτύξουν το ενδιαφέρον τους για την επιστήμη και τη τεχνολογία.
Παραλλαγή της παραπάνω δραστηριότητας ήταν τα παιδιά να τοποθετήσουν σε χαρτόνι κάτω από την εικόνα του κάδου το σωστό υλικό με Velcro όπως για παράδειγμα κάτω από τον μπλε κάδο τα απορρίμματα από χαρτί και κάτω από τον πράσινο κάδο τα απορρίμματα από γυαλί. Για τα παιδιά που παρουσίαζαν δυσκολία – όπως ένα παιδί από άλλη χώρα που γνώριζε ελάχιστα ελληνικά και τα παιδιά που είχαν διάγνωση από ΚΕΔΑΣΥ – είχαν στη διάθεσή τους ξεχωριστό χαρτόνι με λιγότερες εικόνες και με πιο δομημένη μορφή της δραστηριότητας. Η διαφοροποιημένη και εξατομικευμένη διδασκαλία στο νηπιαγωγείο επικεντρώνεται στην προσαρμογή της διδασκαλίας στις ατομικές ανάγκες, δυνατότητες και ενδιαφέροντα των μαθητών, προκειμένου να υποστηριχθεί η ανάπτυξή τους και να ενισχυθεί η μάθηση. Ο Tomlinson (2001) υποστηρίζει ότι με τη διαφοροποίηση της διδασκαλίας κάθε παιδί υποστηρίζεται στο επίπεδο που βρίσκεται, ενισχύοντας έτσι τη μάθηση και την εμπλοκή του. Η εξατομικευμένη διδασκαλία προάγει την αποτελεσματική μάθηση και συμβάλλει στην καλύτερη αφομοίωση των γνώσεων, αφού τα παιδιά εργάζονται με υλικά και ρυθμούς που τους ταιριάζουν καλύτερα. Όπως αναφέρουν οι Sternberg και Grigorenko (2004), η προσαρμογή της διδασκαλίας στις ατομικές ανάγκες των μαθητών οδηγεί σε καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα και στην ανάπτυξη ικανοτήτων που είναι χρήσιμες σε διάφορους τομείς της ζωής τους. Πάνω απ’ όλα δημιουργείται ένα υποστηρικτικό και ασφαλές περιβάλλον όπου τα παιδιά μπορούν να εξελιχθούν με τον δικό τους ρυθμό, ενισχύοντας την αυτοεκτίμηση, την κοινωνικότητα και τις γνωστικές τους ικανότητες.
4.3 Βίντεο μικρής διάρκειας – Τεχνητή νοημοσύνη
Εν συνεχεία, δημιουργήσαμε ένα βίντεο μικρής διάρκειας χρησιμοποιώντας ψηφιακά εργαλεία, την τεχνητή νοημοσύνη και την απλή ζωγραφική. Ζητήσαμε με φωνητικές οδηγίες από το Chat-GPT να μας δώσει έξι εικόνες ενός παιδιού σε μορφή σκίτσου, το οποιο θα περπατά, θα βλέπει ένα σκουπίδι, θα σκύβει να το πιάσει, θα σκέφτεται αν ανακυκλώνεται η όχι και θα το πετάει στον σωστό κάδο (Εικ. 1). Η διαδικασία άρεσε πολύ στα παιδιά καθώς έβλεπαν ότι με τις οδηγίες που έδιναν στον υπολογιστή δημιουργούνταν κάθε φορά και η αντίστοιχη εικόνα. Εκτυπώσαμε τις εικόνες, συμφωνήσαμε τι χρώματα θα βάψουμε τα ρούχα του παιδιού στο σκίτσο και στη συνέχεια δώσαμε ως οδηγία στο πρόγραμμα Runway(ML) να μας τις ενώσει δημιουργώντας ένα βίντεο. Τα παιδιά ενθουσιάστηκαν με το αποτέλεσμα. Η τεχνητή νοημοσύνη στο νηπιαγωγείο είναι ένα σχετικά νέο πεδίο και η χρήση της δεν είναι τόσο διαδεδομένη όσο σε άλλες εκπαιδευτικές βαθμίδες, όμως η ανάπτυξή της μπορεί να φέρει καινοτόμες και θετικές αλλαγές στον τρόπο που τα παιδιά αλληλεπιδρούν με την τεχνολογία και μαθαίνουν. Μια ακόμη δραστηριότητα ήταν να δώσουν τη φωνή τους σε μια ζωγραφιά τους. Με την εφαρμογή Chatter-Pix τα παιδιά διάλεξαν μια εικόνα από τα προηγούμενα σκίτσα και είπαν τι μπορεί να σκέφτεται το παιδί για την ανακύκλωση. Η εφαρμογή στο σημείο που είναι το στόμα του παιδιού ανοιγοκλείνει και λέει αυτό που ηχογραφήσαμε. Αυτές οι δραστηριότητες εντυπωσίασαν πολύ τα παιδιά.
Εικόνα 1: Οι εικόνες με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης – Chat-GPT
4.4 Γωνιά από ανακυκλώσιμα υλικά
Εφαρμόστηκε μια πολύ δημιουργική δραστηριότητα, μια ολόκληρη γωνιά για ελεύθερη έκφραση και δημιουργία από ανακυκλώσιμα υλικά ενισχύοντας τη λεπτή κινητικότητα των παιδιών. Συγκεκριμένα δημιουργήθηκε ένα ταμπλό από χάρτινες καρτέλες αυγών (αυγοθήκες) και πολύχρωμα χαρτιά που περίσσεψαν από άλλες κατασκευές που συμπιέστηκαν και πήραν τη μορφή μικρής μπάλας. Τα παιδιά τοποθετώντας τις μπάλες στις αυγοθήκες δημιουργούσαν κάθε φορά και μια άλλη εικόνα (Εικ. 2). Συνειδητοποίησαν μέσα από αυτή τη δραστηριότητα πως μπορούν να παίξουν ένα παιχνίδι που να είναι πολύ διασκεδαστικό και δημιουργικό, είτε μόνοι τους, είτε σε συνεργασία με άλλους συμμαθητές τους και να είναι από απλά υλικά τα οποία σε άλλη περίπτωση θα αποτελούσαν απορρίμματα. Μέσα από τέτοια εκπαιδευτικά παιχνίδια, βιώνουν τον κύκλο ζωής των αντικειμένων και την αξία της ορθής διαχείρισης απορριμμάτων.
Εικόνα 2: Γωνιά παιχνιδιού από ανακυκλώσιμα υλικά
4.5 Κατασκευές και δημιουργίες από ανακυκλώσιμα υλικά
Από άδεια χάρτινα κουτιά από γάλα και χυμό δημιουργήσαμε ταΐστρες πουλιών (Εικ.3). Τα βάψαμε, τα γεμίσαμε με σποράκια και ψίχουλα που περίσσεψαν από το πρωινό μας στο σχολείο και τα κρεμάσαμε στα δέντρα του σχολείου μας. Κατά τη διάρκεια των διαλειμμάτων μας στην αυλή παρατηρήσαμε με χαρά πως πουλάκια έτρωγαν από αυτά. Ακόμη, με χρωματιστά πλαστικά καπάκια από γάλα, νερό, χυμούς και άλλα, φτιάξαμε τους δικούς μας πίνακες ζωγραφικής, κολλώντας καπάκια με χαρτόνια και δίνοντας ό,τι μορφή θέλουμε.
Εικόνα 3: Ταΐστρες πουλιών
4.6 Αφίσα – ενεργός πολίτης – Τεχνητή νοημοσύνη
Η δράση που είχαμε επιλέξει για τον ενεργό πολίτη με τίτλο «Μερικά καπάκια για μοναδικές πράξεις προσφοράς: Συλλέγουμε και στηρίζουμε», είχε διπλό όφελος. Να προωθήσει την ανακύκλωση αλλά και να βοηθήσει άτομα που έχουν ανάγκη. Συζητήσαμε για τις ανάγκες των ατόμων με αναπηρία και ειδικότερα για την καθημερινότητα ατόμων που κινούνται με αναπηρικά αμαξίδια και στη συνέχεια, παρουσιάστηκε η δράση συλλογής πλαστικών καπακιών για την αγορά και προσφορά αναπηρικών αμαξιδίων που υλοποιείται από δήμους, φορείς, συλλόγους και οργανώσεις. Συζητήσαμε για το πόσα καπάκια πρέπει να συλλεχθούν, πώς συλλέγονται, πώς γίνεται η αγορά του αμαξιδίου, πώς και σε ποιον προσφέρεται. Τοποθετήσαμε μια μεγάλη κούτα που ορίστηκε σημείο συλλογής καπακιών στο χώρο του σχολείου, ενώ θελήσαμε να ενημερώσουμε την τοπική κοινωνία και τους γονείς των παιδιών γι’ αυτή τη δράση τονίζοντας τη σημασία της συλλογικής προσπάθειας. Χρησιμοποιήσαμε την τεχνητή νοημοσύνη για να δημιουργήσουμε μια αφίσα. Σκεφτήκαμε όλοι μαζί ποιες λέξεις πρέπει σίγουρα να περιέχει το σύνθημα που θέλουμε και ζητήσαμε από το Chat-GPT να μας φτιάξει κάποια και ψηφίσαμε ποιο μας άρεσε. Έπειτα, ζητήσαμε από την ίδια εφαρμογή μια εικόνα δίνοντας πάλι οδηγίες και στο τέλος δημιουργήσαμε την αφίσα που κολλήσαμε στο σχολείο μας και προωθήσαμε για τη δράση αυτή (Εικ. 4). Τα παιδιά έφερναν συχνά καπάκια που μάζευαν στο σπίτι.
Εικόνα 4: Η αφίσα με τεχνητή νοημοσύνη Chat-GPT
5. Συζήτηση
Θα πρέπει να αναφερθεί πως ασχοληθήκαμε μεγάλο διάστημα με την ανακύκλωση, όμως τα παιδιά δε δυσανασχέτησαν. Αντιθέτως παρουσίαζαν ενδιαφέρον σε όλες τις δραστηριότητες καθώς ήταν όλες ξεχωριστές και η συμμετοχή τους ήταν ενεργή. Προς μεγάλη μας χαρά διαπιστώσαμε ότι μετέφεραν γνώσεις στο σπίτι και ενθάρρυναν και την οικογένειά τους να υιοθετήσει οικολογικές συνήθειες. Η ανακύκλωση στο νηπιαγωγείο αποτελεί σημαντικό βήμα για την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση των παιδιών και την καλλιέργεια οικολογικών στάσεων. Παρατηρήθηκε πως μέσα από βιωματικές δράσεις και διαδραστικά παιχνίδια, τα νήπια όχι μόνο μαθαίνουν τι είναι η ανακύκλωση, αλλά γίνονται ενεργοί πολίτες από μικρή ηλικία.
Η ανακύκλωση στο νηπιαγωγείο είναι μια εξαιρετική ευκαιρία για να μάθουν τα παιδιά τη σημασία της προστασίας του περιβάλλοντος. Μέσα από παιχνίδια, δημιουργικές δραστηριότητες και απλές καθημερινές συνήθειες, τα παιδιά αποκτούν τις πρώτες γνώσεις για το πώς μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των αποβλήτων και την προστασία του πλανήτη. Οι μικρές τους πράξεις, όπως η τοποθέτηση των υλικών στους σωστούς κάδους, ενισχύουν την αίσθηση της υπευθυνότητας και της συμμετοχής σε μια μεγαλύτερη προσπάθεια για το κοινό καλό.
Η ανακύκλωση στο νηπιαγωγείο δεν είναι απλώς μια εκπαιδευτική διαδικασία, αλλά και μια μοναδική ευκαιρία να καλλιεργηθούν στις μικρές ηλικίες οι αξίες της υπευθυνότητας και της οικολογικής συνείδησης. Ακόμη, ενισχύεται η συνεργασία και η αίσθηση του κοινού σκοπού, καθώς τα παιδιά μαθαίνουν να φροντίζουν τον κόσμο γύρω τους. Κάθε μικρή πράξη τους δίνει τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσουν ότι ακόμα και οι πιο απλές ενέργειες μπορούν να κάνουν τη διαφορά, ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσεται η δημιουργικότητα και η φαντασία τους, αφού έχουν τη δυνατότητα να φτιάξουν αντικείμενα από υλικά που διαφορετικά θα είχαν καταλήξει στους κάδους απορριμμάτων.
6. Βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
Bolanos, J.E., Reeve, K.F., Reeve, S.A. et al. (2020). Using Stimulus Equivalence-Based Instruction to Teach Young Children to Sort Recycling, Trash, and Compost Items. Behav. Soc. Iss. 29, 78–99.
Iliopoulou, I. (2016). Αντιλήψεις παιδιών προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας για την ανακύκλωση: Έρευνα σε παιδιά του Βόλου. Έρευνα στην Εκπαίδευση, 5(1).
Siu (2019). Storytelling για ανάπτυξη περιβαλλοντικής συνείδησης σε νήπια.
Ξενόγλωσση
Dudley, D. A., Cotton, W. G., & Peralta, L. R. (2015). Teaching approaches and strategies that promote healthy eating in primary school children: a systematic review and meta-analysis. International Journal of Behavioral Nutrition & Physical Activity, 12, 28.
Resnick, M., Maloney, J., Monroy-Hernández, A., Rusk, N., Eastmond, E., Brennan, K., … & Kafai, Y. B. (2009). Scratch: Programming for all. Communications of the ACM, 52(11), 60-67.
Sternberg, R. J., & Grigorenko, E. L. (2004). Intelligence and intelligence testing. Prentice Hall.
Tomlinson, C. A. (2001). How to Differentiate Instruction in Mixed-Ability Classrooms. Alexandria, VA: ASCD.
Tympa, E., & Karavida, V. (2021). Picture books and healthy eating habits: an intervention study in a Greek preschool setting. European Journal of Education Studies, 8(4).
Wells, G. (2014). The social nature of learning: How educational technology supports learning in the classroom. Routledge.