ISSN:1792-2674
ΗλιοπούλουΜαρία
ΝηπιαγωγόςΕ.Α.Ε. ,ΜΑ inEducation and Disability
Ζωιδάκη Ελένη
Νηπιαγωγός Ε.Α.Ε. Ma inEducation, Μεταπτυχιακό στην Ειδική Αγωγή
Περίληψη
Η παρούσα εργασία παρουσιάζει το πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης «Η Τέχνη ανθίζει στον κήπο μας», το οποίο υλοποιήθηκε σε Ειδικό Νηπιαγωγείο, σε συνεργασία με Ειδικό Δημοτικό Σχολείο. Στόχος του προγράμματος ήταν η ενίσχυση της αυτονομίας, της συνεργασίας, της συναισθηματικής έκφρασης και της αισθητηριακής εμπλοκής των παιδιών, μέσα από βιωματικές δράσεις κηπουρικής και καλλιτεχνικής έκφρασης στον σχολικό κήπο. Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε με βάση τις αρχές της διαφοροποιημένης και ολιστικής μάθησης, λαμβάνοντας υπόψη τις εξατομικευμένες ανάγκες των μαθητών με αναπηρία. Οι δράσεις ενεργοποίησαν πολλαπλές αισθήσεις, αξιοποίησαν φυσικά υλικά και ενίσχυσαν τη σύνδεση των παιδιών με το φυσικό περιβάλλον και την ομάδα. Παρά τις προκλήσεις που προέκυψαν στην οργάνωση και τη συνεργατική συμμετοχή (π.χ. συγκέντρωση, αναμονή, οριοθέτηση), η εφαρμογή οπτικών υποστηρικτικών μέσων, σαφών κανόνων και τεχνικών θετικής ενίσχυσης διευκόλυνε τη διαδικασία. Τα αποτελέσματα του προγράμματος ανέδειξαν σημαντικά οφέλη τόσο στη συμπεριφορά και τη διάθεση των παιδιών, όσο και στη συνοχή και τη συνεργασία της διεπιστημονικής εκπαιδευτικής ομάδας, προσφέροντας ένα επιτυχημένο παράδειγμα δημιουργικής και συμπεριληπτικής σχολικής πρακτικής.
Λέξεις κλειδιά:Κηπουρική, Ειδική Αγωγή, Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Βιωματική Μάθηση
1. Εισαγωγή
Η καλλιέργεια θετικών εμπειριών μάθησης μέσω της βιωματικής ενασχόλησης με το φυσικό περιβάλλον αποτελεί βασικό πυλώνα της προσχολικής εκπαίδευσης, ιδιαίτερα στον χώρο της ειδικής αγωγής (Σταμάτης, 2015). Η κηπουρική συνιστά μια παιδαγωγική πρακτική που ενισχύει την αισθητηριακή εμπλοκή, την αυτονομία, τη δημιουργικότητα και τη συνεργασία των παιδιών, προσφέροντας ευκαιρίες ενεργής συμμετοχής και νοηματοδότησης της μάθησης(Γεωργιάδου, 2013)
Η επαφή με τη φύση συμβάλλει θετικά στην ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Ο Louv (2008) επισημαίνει ότι η φύση ενισχύει την προσοχή και μειώνει το άγχος, ενώ ο Moore (1996) υποστηρίζει ότι τα φυσικά περιβάλλοντα μάθησης ενθαρρύνουν την ελεύθερη έκφραση και την κοινωνική αλληλεπίδραση, στοιχεία κρίσιμα για τα παιδιά με αναπηρίες. Τα δέντρα, οι πέτρες, το χώμα, το νερό προσελκύουν το ενδιαφέρον των παιδιώνπροσφέροντας ένα μοναδικό θέαμα και ταυτόχρονα μια ευκαιρία για παιχνίδι.Παράλληλα, η εμπλοκή των παιδιών σε δράσεις φροντίδας, όπως η κηπουρική, ενισχύει την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση σκοπού (Σταμάτης, 2015).
Στο πλαίσιο αυτό σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε το πρόγραμμα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με τίτλο «Η Τέχνη ανθίζει στον κήπο μας», το οποίο πραγματοποιήθηκε σε Ειδικό Νηπιαγωγείο σε συνεργασία με Ειδικό Δημοτικό.. Το πρόγραμμα αξιοποίησε την κηπουρική και τις τέχνες ως μέσα ενδυνάμωσης της αυτενέργειας, της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της συναισθηματικής έκφρασης των παιδιών.
Επιμέρους Στόχοι
- Ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της υπευθυνότητας μέσω της συμμετοχής στη φροντίδα του κήπου.
- Ενδυνάμωση της συνεργασίας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης μεταξύ των παιδιών.
- Ανάπτυξη δημιουργικής έκφρασης μέσα από την καλλιτεχνική αξιοποίηση φυσικών υλικών.
Συμμετέχοντες
9 μαθητές ηλικίας 4 έως 7 ετών
3 μαθητές ηλικίας 10 έως 12 ετών
2.Περιγραφή της Δράσης
Το πρόγραμμα «Η Τέχνη ανθίζει στον κήπο μας» υλοποιήθηκε στους χώρους Ειδικού Νηπιαγωγείου και Δημοτικού, με την υποστήριξη εκπαιδευτικών και ειδικού εκπαιδευτικού προσωπικού από τις δύο σχολικές μονάδες. Οι δράσεις ενσωματώθηκαν στο καθημερινό εκπαιδευτικό πρόγραμμα και υλοποιήθηκαν σε διάστημα τριών μηνών (Μάρτιος – Μάιος). Η επισκέψεις στον κήπο γινόταν σε εβδομαδιαία βάση και εκτός της συγκεκριμένης δράσης.
Η εκπαιδευτική διαδικασία περιλάμβανε:
- Καθαρισμό και οριοθέτηση του σχολικού κήπου
- Φύτευση λουλουδιών και αρωματικών φυτών
- Δημιουργία εικαστικών κατασκευών με φυσικά υλικά (καδράκια, γλαστράκια)
- Οργάνωση καθημερινών δραστηριοτήτων φροντίδας (πότισμα, παρατήρηση, καθαριότητα)
- Οπτικοποίηση της διαδικασίας με φωτογραφίες, ιστορίες και πίνακες
- Αναστοχασμό και συζήτηση με τα παιδιά με τη βοήθεια εναλλακτικών επικοινωνιακών μέσων
Οι δραστηριότητες προσαρμόστηκαν στις ατομικές δυνατότητες και ανάγκες των παιδιών με τη χρήση οπτικών πινάκων, λεκτικών ενισχύσεων, εναλλαγών ρυθμού και διαλειμμάτων. Παράλληλα, αξιοποιήθηκαν τεχνικές θετικής ενίσχυσης και ενθάρρυνσης(Μαυροπούλου, 2003).
Η συμβολή της τοπικής κοινότητας υπήρξε καθοριστική: το Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Χανίων προσέφερε φυτά και υλικά, ενώ οι γονείς υποστήριξαν τη δράση με ενθουσιασμό.
3.Υλοποίηση του Προγράμματος
Το πρόγραμμα εξελίχθηκε μέσα από εννέα συναντήσεις, που συγκροτούσαν μια συνολική βιωματική διαδρομή με στόχο τη σύνδεση των παιδιών με τη φύση, την τέχνη και την έννοια της φροντίδας.
1- Γνωριμία με τον χώρο και αισθητηριακή εξερεύνηση
Στην πρώτη συνάντηση, έγινε γνωριμία με τον εξωτερικό χώρο του σχολείου και τα υλικά του. Τα παιδιά παρατήρησαν και εξερεύνησαν τη φύση με όλες τους τις αισθήσεις: μύρισαν χώμα και φυτά, άγγιξαν φύλλα και πέτρες, άκουσαν ήχους του περιβάλλοντος. Η δραστηριότητα λειτούργησε ως αφόρμηση και ενίσχυσε την σύνδεση των παιδιών με τον χώρο και δημιούργησε θετικό κλίμα εμπιστοσύνης κατάλληλο για την συνέχεια του προγράμματος.
2 – Επικοινωνία με τον Δήμο Χανίων (διοικητική προετοιμασία)
Παράλληλα με την παιδαγωγική εισαγωγή, οι εκπαιδευτικοί επικοινώνησαν με τον Δήμο Χανίων και το Τμήμα Πρασίνου, ο οποίος ανταποκρίθηκε θετικά προσφέροντας φυτά και υλικά και γνώσεις σχετικά με τα κατάλληλα φυτά για τον κήπο μας. Η ενέργεια αυτή αποτέλεσε προϋπόθεση για την έναρξη των επόμενων συναντήσεων, αν και δεν περιλάμβανε συμμετοχή των μαθητών.
3 – Καθαρισμός και οριοθέτηση του χώρου
Μαθητές και εκπαιδευτικοί συνεργάστηκαν στον καθαρισμό του αύλειου χώρου και στην οριοθέτηση του σημείου που θα μετατρεπόταν σε σχολικό κήπο. Διαμορφώθηκε το περιβάλλον κατάλληλα ώστε να είναι λειτουργικό και ασφαλές για τα παιδιά. Χρησιμοποιήθηκαν κατάλληλα εργαλεία και σακούλες απορριμμάτων, γάντια μιας χρήσης όπου ήταν αναγκαίο και απομακρύνθηκαν, πέτρες, χόρτα και σκουπίδια Η δράση ενίσχυσε το αίσθημα ευθύνης και την έννοια της ομάδας.
Φωτογραφία 1. Οπτικοί υποστηρικτές για την καλύτερη κατανόηση των οδηγιών
4 – Φύτευση φυτών και βοτάνων
Χρησιμοποιήθηκαν φιλικά υλικά και εργαλείαΤα παιδιά συμμετείχαν ενεργά στη φύτευση λουλουδιών και αρωματικών φυτών, με καθοδήγηση από τους εκπαιδευτικούς. Τα φυτά είχαν επιλεγεί προκαταβολικά, λαμβάνοντας υπόψη τις δυνατότητες φροντίδας από τα παιδιά. Τα παιδιά έσκαψαν με εργαλεία ή και με τα χέρια και τοποθέτησαν τα φυτά με την βοήθεια των εκπαιδευτικών. Κάλυψαν με χώμα τις ρίζες και έριξαν νερό. Η εμπειρία αποτέλεσε σημαντικό εργαλείο βιωματικής μάθησης.
Φωτογραφία 2. Στιγμιότυπο από την φύτευση των βοτάνων
5 – Καθορισμός προγράμματος ποτίσματος
Σε αυτήν την συνάντηση πραγματοποιήθηκε δραστηριότητα για την εκμάθηση φροντίδας των φυτών. Φτιάξαμε με πλαστελίνη τα δικά μας φυτά και μάθαμε μέσα από οπτικό υλικό και παιχνίδια μίμησης, τι χρειάζονται τα φυτά για να μεγαλώσουν.Έπειτα, τα παιδιά ανέλαβαν υπεύθυνα τον ρόλο του “κηπουρού”, με συγκεκριμένες ημέρες ποτίσματος. Η κατανομή των ρόλων ενίσχυσε τη συνέπεια, την αυτονομία και τη συνεργασία.
Φωτογραφία 3. Στιγμιότυπο από το πότισμα
6 – Δημιουργία πινακίδας “ Κήπος”
Ο κήπος μας απέκτησε ταυτότητα. Τα παιδιά ζωγράφισαν και κατασκεύασαν, ομαδικά, μια ξύλινη πινακίδα με τον τίτλο “Κήπος ”, χρησιμοποιώντας τέμπερες και φυσικά υλικά. Η πινακίδα τοποθετήθηκε στην είσοδο του κήπου.
Φωτογραφία 4. Η πινακίδα του κήπου
7 – Καλλιτεχνική δραστηριότητα με φυσικά υλικά
Αξιοποιώντας υλικά από τη φύση (λουλούδια, πέταλα), τα παιδιά δημιούργησαν εικαστικές συνθέσεις, δημιούργησαν καδράκια σε χαρτόνι από πέταλα λουλουδιών ενισχύοντας τη φαντασία, την αισθητική και την περιβαλλοντική επίγνωση.
8 – Διακόσμηση γλαστρών
Με χρώματα- τέμπερες, τα παιδιά διακόσμησαν γλάστρες. Κάθε παιδί ανέλαβε μία ή περισσότερες γλάστρες, τις οποίες προσέφεραν ως δώρο στην γιορτή της μητέρας, ενισχύοντας το αίσθημα προσωπικής ευθύνης.
Φωτογραφία 5. Στιγμιότυπο από την διακόσμηση Γλαστρών
9 – Παρατήρηση, φροντίδα και ενίσχυση ενδιαφέροντοςΚατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων του προγράμματος, δόθηκε έμφαση στην παρατήρηση της ανάπτυξης των φυτών, στη ρουτίνα φροντίδας και στην έκφραση των συναισθημάτων που γεννούσε η εμπειρία της φροντίδας και της δημιουργίας.
Για τη διερεύνηση των ερευνητικών ερωτημάτων χρησιμοποιήθηκε το …
4. Συμπεράσματα
Η υλοποίηση του προγράμματος «Η Τέχνη ανθίζει στον κήπο μας» ανέδειξε την πολυδιάστατη αξία της κηπουρικής ως παιδαγωγικού εργαλείου που προάγει την εκπαιδευτική και κοινωνική ενδυνάμωση παιδιών με αναπηρίες. Μέσα από ένα βιωματικό πλαίσιο, το οποίο συνδύαζε αισθητηριακή εμπειρία και δημιουργική έκφραση, τα παιδιά ήρθαν σε ουσιαστική επαφή με τη φύση, γεγονός που ενίσχυσε την ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτονομίας, υπευθυνότητας και συνεργασίας, καθώς και την ενδυνάμωση της αυτοπεποίθησής τους.
Η σύγχρονη πραγματικότητα, όπου ολοένα περισσότερα παιδιά ζουν σε αστικά διαμερίσματα, περιορίζει σημαντικά την καθημερινή επαφή τους με τη φύση. Η αλληλεπίδραση με φυσικά στοιχεία και ο κηπουρικός χώρος αναδεικνύονται ως κρίσιμοι παράγοντες για την ψυχική υγεία και την ολιστική ανάπτυξη των παιδιών, δεδομένων των θεραπευτικών ιδιοτήτων που απορρέουν από την ενασχόληση με το φυσικό περιβάλλον. Όπως επισημαίνει ο Ulrich (1984), ακόμη και η απλή οπτική επαφή με τη φύση μπορεί να μειώσει το στρες και να επιταχύνει την ανάρρωση, υπογραμμίζοντας τη σημασία της ενσωμάτωσης φυσικών εμπειριών στην καθημερινότητα των παιδιών.
Η καλλιτεχνική διάσταση του προγράμματος, μέσω της δημιουργίας πινακίδων, διακοσμημένων γλαστρών και κατασκευών με φυσικά υλικά, ενίσχυσε τη καλλιτεχνική έκφραση και την αισθητική καλλιέργεια των παιδιών, ενώ παράλληλα ενδυνάμωσε τη σύνδεσή τους με το έργο που παρήγαγαν και με το συλλογικό περιβάλλον του σχολικού κήπου. Ο σχολικός κήπος αναβαθμίστηκε αισθητικά και λειτουργικά, συμβάλλοντας στην καλλιέργεια του αισθήματος φροντίδας και κοινότητας μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών.
Επιπλέον, το πρόγραμμα λειτούργησε ως ένας δυναμικός χώρος όπου η εκπαιδευτική ομάδα βελτίωσε την κατανόηση των αναγκών των παιδιών, ενίσχυσε τη συνεργασία και προώθησε τη δημιουργική ανταλλαγή παιδαγωγικών πρακτικών. Η εμπλοκή αυτή συνετέλεσε στην ψυχολογική ενδυνάμωση και επαγγελματική ανανέωση των εκπαιδευτικών.
Η δράση αυτή προηγήθηκε της θεσμοθέτησης από το Υπουργείο Παιδείας του προγράμματος «Λαχανόκηποι στα σχολεία: με κριτική σκέψη και όραμα – συνεργαζόμαστε, χαιρόμαστε, δημιουργούμε», το οποίο αναμένεται να εφαρμοστεί από το σχολικό έτος 2025–2026, σύμφωνα με τη σχετική εγκύκλιο (αρ. πρωτ. 66954/Β9/Φ32/522/6‑6‑2025). Το πρόγραμμα αποσκοπεί στην ενίσχυση της βιωματικής μάθησης, της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και της ανάπτυξης συνεργατικών δεξιοτήτων, αξιοποιώντας τους σχολικούς κήπους ως «εργαστήρια βιώσιμης ανάπτυξης». Η ενσωμάτωση αυτής της δράσης στο επίσημο εκπαιδευτικό πλαίσιο επιβεβαιώνει τον καινοτόμο χαρακτήρα της δικής μας πρωτοβουλίας, η οποία υλοποιήθηκε νωρίτερα, αναδεικνύοντας την έγκαιρη ανταπόκριση του σχολείου στις σύγχρονες παιδαγωγικές τάσεις και την ευθυγράμμισή του με τις εθνικές στρατηγικές για βιώσιμη και συνεργατική εκπαίδευση.
Παρά τις πολλαπλές παιδαγωγικές ωφέλειες του προγράμματος, η υλοποίησή του ανέδειξε προκλήσεις που κατέστησαν αναγκαία την ευελιξία στον σχεδιασμό και την εφαρμογή διαφοροποιημένων διδακτικών πρακτικών. Ορισμένοι μαθητές παρουσίασαν δυσκολίες στη ρύθμιση του συναισθήματος (όπως άγχος ή ανυπομονησία), περιορισμένη ανοχή στην αναμονή, δυσκολία συγκέντρωσης ή περιορισμένη ικανότητα συμμετοχής σε συνεργατικές δραστηριότητες. Οι εκπαιδευτικοί ανταποκρίθηκαν με την αξιοποίηση εξατομικευμένων παρεμβάσεων, την ενσωμάτωση οπτικών υποστηρικτικών εργαλείων, τη διαφοροποιημένη διδασκαλία, τη σαφή οριοθέτηση κανόνων και τη χρήση θετικής ενίσχυσης (Κατσούγκρη 2014·Tomlinson, 2004·), ενισχύοντας έτσι τη συναισθηματική ασφάλεια και τη συμμετοχή των παιδιών. Η διεπιστημονική συνεργασία και η συνεχής ανατροφοδότηση μεταξύ εκπαιδευτικών και ειδικών παιδαγωγών υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες για την επιτυχή διαχείριση της ομάδας (Γκιαούρη, 2018). Επιπλέον, η ενεργή συμμετοχή της εκπαιδευτικής ομάδας συνέβαλε στην ενδυνάμωση της συνοχής, στην αναζήτηση καινοτόμων παιδαγωγικών προσεγγίσεων και στη διαμόρφωση ενός θετικού συναισθηματικού κλίματος, που ενίσχυσε όχι μόνο τη μαθησιακή διαδικασία αλλά και την επαγγελματική ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών (Hargreaves, 1998·Κοζιώρη&Αλεξανδρόπουλος), 2020.
Συνολικά, το πρόγραμμα «Η Τέχνη ανθίζει στον κήπο μας» απέδειξε ότι η κηπουρική μπορεί να λειτουργήσει ως μια πολυαισθητηριακή μέθοδος μάθησης, η οποία ενισχύει την ολιστική ανάπτυξη των παιδιών, ακόμη και σε ειδικά εκπαιδευτικά πλαίσια. Η ενσωμάτωση τέτοιων παρεμβάσεων στα σχολικά περιβάλλοντα συμβάλλει στην προώθηση της ψυχικής ευεξίας, της κοινωνικής ενσωμάτωσης και της δημιουργίας ενός περιβάλλοντος φροντίδας και σεβασμού, απαραίτητου για τη συνολική εξέλιξη των παιδιών.
Μελλοντικές δράσεις θα πρέπει να εστιάσουν στην αξιολόγηση των μακροχρόνιων επιδράσεων της κηπουρικής στην ανάπτυξη των παιδιών, καθώς και στην υποστήριξη και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών για τη βιώσιμη εφαρμογή ανάλογων προγραμμάτων. Η ευαισθητοποίηση της εκπαιδευτικής κοινότητας και των φορέων είναι κρίσιμη για την ενδυνάμωση και διάδοση των πρακτικών που συνδυάζουν τη φύση, τη μάθηση και τη θεραπευτική δράση στο σχολικό πλαίσιο.
Βιβλιογραφία (Βιβλιογραφικές αναφορές)
Ελληνόγλωσση
Γεωργιάδου, Ε. (2013). Κήποι Συμπεριφορικών και Αισθητηριακών Παρεμβάσεων για παιδιά με διαταραχές του αυτιστικού φάσματος [Διδακτορική Διατριβή].Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη.
Γκιαούρη, Σ. (2018). Η συμβολή της διεπιστημονικής συνεργασίας στην άρση των εμποδίων συμπερίληψης των μαθητών/τριών με αναπηρίες στη γενική εκπαίδευση. Στο Σ. Σούλης, Σ. Γκιαούρη, Τ. Μαυροπαλιάς και Α.Αλευριάδου, Ειδική αγωγή και εκπαίδευση: Ένα σχολείο για όλους (σελ. 23- 39). En-tiposis.
https://ikee.lib.auth.gr/record/273003/files/georgiadou%20elenh.pdf
Κατσούγκρη, Α. (2014). Οδηγός Εξατομικευμένου Εκπαιδευτικού Προγράμματος για μαθητές με Αυτισμό. ΙΕΠ.
Κοζιώρη Κ. Β., &Αλεξανδρόπουλος Γ. (2020). Η επίδραση του σχολικού κλίματος στην επαγγελματική ικανοποίηση των εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Έρευνα στην Εκπαίδευση, 9(1), 35–57. https://www.researchgate.net/publication/341210917_E_epidrase_tou_scholikou_klimatos_sten_epangelmatike_ikanopoiese_ton_ekpaideutikon_protobathmias_ekpaideuses
Μαυροπούλου, Σ. (Επ.). (2003).Αναλυτικά προγράμματα Σπουδών για Μαθητές με Αυτισμό. ΥΠ.Ε.Π.Θ.-Π.Ι.
http://www.pi-schools.gr/special_education_new/html/gr/8emata/analytika/analytika.htm
Σταμάτης, Ν. (2015). Περιβαλλοντική εκπαίδευση και ειδική αγωγή: Θεωρία και πρακτικές εφαρμογές. Εκδόσεις Παπαζήση.
Tomlinson, C.A. (2004), Διαφοροποίηση της εργασίας στην αίθουσα διδασκαλίας, Εκδόσεις Γρηγόρη.
Υπουργείο Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού. (2025). Εγκύκλιος αρ. πρωτ. 66954/Β9/Φ32/522/6‑6‑2025: Λαχανόκηποι στα σχολεία: με κριτική σκέψη και όραμα – συνεργαζόμαστε, χαιρόμαστε, δημιουργούμε. Αθήνα: ΥπουργείοΠαιδείαςκαιΘρησκευμάτων.
Ξενόγλωσση
Hargreaves, A. (1998). The emotional practice of teaching. Teaching and Teacher education,14(8), 835–854.https://doi.org/10.1016/S0742-051X(98)00025-0
Louv, R. (2008). Last child in the woods: Saving our children from nature-deficit disorder (Updated and expanded ed.). Chapel Hill, NC: Algonquin Books.
Moore, R. C. (1996). The special value of school grounds: Evidence for the development of a new pedagogical approach. In S. R. Kellert & E. O. Wilson (Eds.), The biophilia hypothesis (pp. 283–304). Washington, DC: Island Press.
Ulrich, R. S. (1984). View through a window may influence recovery from surgery. Science, 224(4647), 420–421. https://doi.org/10.1126/science.6143402