ISSN:1792-2674
Μαρκούγιας Ευάγγελος
bagelis65@yahoo.gr
Εκπαιδευτικός ΠΕ70, Διευθυντής Δημοτικού Σχολείου
Περίληψη
Κατά τη διάρκεια ενός τριμήνου (Ιανουάριος- Απρίλιος 2025), εφαρμόστηκε πιλοτικό πρόγραμμα δομημένου διαλείμματος σε δημοτικό σχολείο της υπαίθρου της ΠΕ Χανίων, με σκοπό τη διερεύνηση της επίδρασής του: α) στη συμπεριφορά των μαθητών και β) στο σχολικό κλίμα. Η παρέμβαση βασίστηκε σε οργανωμένες, παιγνιώδεις και κινητικές δραστηριότητες με συγκεκριμένη δομή, οι οποίες πραγματοποιούνταν κατά τη διάρκεια των διαλειμμάτων υπό την καθοδήγηση εκπαιδευτικών. Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε ώστε να ενισχύσει την κοινωνική αλληλεπίδραση, τη συνεργατικότητα, την τήρηση κανόνων και τη συναισθηματική ρύθμιση των μαθητών. Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις των εκπαιδευτικών και τα πρώτα ποιοτικά δεδομένα, διαπιστώθηκε μείωση συγκρουσιακών συμπεριφορών, αύξηση της ενεργούς συμμετοχής και βελτίωση του επιπέδου συνεργασίας μεταξύ των παιδιών. Παράλληλα, αναφέρθηκε θετική διαφοροποίηση στο ψυχοκοινωνικό κλίμα της σχολικής μονάδας. Τα αρχικά ευρήματα υποδεικνύουν ότι η συστηματική οργάνωση του διαλείμματος μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην προαγωγή της ψυχικής υγείας και της κοινωνικής ανάπτυξης των παιδιών, αναδεικνύοντας την ανάγκη για περαιτέρω μελέτη και ενδεχόμενη ενσωμάτωση τέτοιων παρεμβάσεων στη σχολική καθημερινότητα.
Λέξεις κλειδιά: δομημένο διάλειμμα, ελεύθερο διάλειμμα, πρωτοβάθμια εκπαίδευση
1. Εισαγωγή
Κατά τη διάρκεια της εργασίας ή της μελέτης, είναι σημαντικό να κάνουμε μικρά διαλείμματα, καθώς η συνεχής προσπάθεια χωρίς ξεκούραση μπορεί να οδηγήσει σε κόπωση, μείωση της συγκέντρωσης και χαμηλότερη απόδοση. Έρευνες στον τομέα της ψυχολογίας και της εκπαίδευσης έχουν δείξει ότι τα σύντομα διαλείμματα βοηθούν τον εγκέφαλο να ξεκουραστεί και να ανακτήσει δυνάμεις, επιτρέποντας στο άτομο να επιστρέψει πιο ήρεμο, συγκεντρωμένο και παραγωγικό στην εργασία του.
Το διάλειμμα στο σχολείο αποτελεί ένα αναγκαίο και ουσιαστικό μέρος της σχολικής ζωής. Δεν είναι απλώς μια «παύση» από το μάθημα, αλλά ένας σημαντικός χρόνος ξεκούρασης για τους μαθητές, που τους βοηθά να ανακτήσουν δυνάμεις, να κινηθούν και να κοινωνικοποιηθούν. Μέσα στην απαιτητική σχολική ημέρα, όπου τα παιδιά και οι έφηβοι καλούνται να παραμείνουν συγκεντρωμένοι για πολλές ώρες, το διάλειμμα λειτουργεί ως μια ανάσα που ενισχύει την ψυχική τους ευεξία και υποστηρίζει τη μαθησιακή τους πορεία (Γαβριηλίδης, 2015).
1.1 Το Μαθητικό Διάλειμμα: Έννοια, Σκοποί και Στόχοι
Έννοια του μαθητικού διαλείμματος
Το μαθητικό διάλειμμα αποτελεί βασικό μέρος της σχολικής καθημερινότητας και προβλέπεται από το ωρολόγιο πρόγραμμα όλων των σχολικών βαθμίδων. Είναι ένα οργανωμένο χρονικό διάστημα κατά το οποίο οι μαθητές διακόπτουν προσωρινά τη συμμετοχή τους στη διδακτική διαδικασία, ώστε να ανακτήσουν σωματικές και πνευματικές δυνάμεις, να κοινωνικοποιηθούν και να ξεκουραστούν (Γαβριηλίδης, 2015).
Το διάλειμμα δεν πρέπει να θεωρείται απλώς ως χρόνος ανάπαυσης, αλλά ως «πολύτιμος παιδαγωγικός χρόνος» που συμβάλλει στη σφαιρική ανάπτυξη του παιδιού (Καψάλης,2013). Επιπλέον, έρευνες δείχνουν ότι οι μαθητές επιστρέφουν από τα διαλείμματα με αυξημένη συγκέντρωση, καλύτερη διάθεση και βελτιωμένες μαθησιακές επιδόσεις (Pellegrini & Bohn, 2005).
Σύμφωνα με τον Καψάλη (2013), βασικοί σκοποί του μαθητικού διαλείμματος είναι οι εξής:
- Αποφόρτιση του μαθητή. Παρέχει την ευκαιρία για σωματική ξεκούραση και πνευματική αποφόρτιση από την ένταση του μαθήματος.
- Βελτίωση της συγκέντρωσης. Μετά από ένα διάλειμμα, οι μαθητές είναι σε θέση να επιστρέψουν στην τάξη με μεγαλύτερη προσοχή και διάθεση για μάθηση.
- Φυσική άσκηση και ανάπτυξη κινητικότητας. Ειδικά για τα παιδιά του Δημοτικού, η κίνηση στο διάλειμμα βοηθά την ανάπτυξη του νευρομυϊκού συστήματος και συμβάλλει στην υγεία.
- Ψυχική και συναισθηματική ισορροπία. Η κοινωνική αλληλεπίδραση και το ελεύθερο παιχνίδι ενισχύουν τη συναισθηματική ευεξία των παιδιών.
- Κοινωνικοποίηση.Το διάλειμμα δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές να ενισχύσουν τις διαπροσωπικές τους σχέσεις, να αναπτύξουν δεξιότητες συνεργασίας και να συμμετάσχουν σε ομαδικά παιχνίδια(Γαβριηλίδης, 2015).
- Οικοδόμηση θετικού σχολικού κλίματος. Μέσα από τις ανεπίσημες επαφές και την ελεύθερη έκφραση, το σχολείο γίνεται πιο φιλικό και ανθρώπινο περιβάλλον.
Στόχοι του μαθητικού διαλείμματος
Οι στόχοι που εξυπηρετεί το μαθητικό διάλειμμα είναι:
- Η πρόληψη της κόπωσης και του άγχους.
- Η ενίσχυση της αυτορρύθμισης και της διαχείρισης του ελεύθερου χρόνου.
- Η δημιουργία ευκαιριών για ελεύθερη έκφραση και δημιουργικότητα.
- Η καλλιέργεια κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως η συνεργασία, η επίλυση συγκρούσεων και ο σεβασμός των κανόνων του παιχνιδιού.
- Η βελτίωση της συνολικής σχολικής εμπειρίας, με θετικές επιπτώσεις στη μαθησιακή επίδοση και τη σχολική προσαρμογή (Καψάλης, Α., 2013).
1.2 Τι είναι το Δομημένο Διάλειμμα
Το δομημένο διάλειμμα ωστόσο είναι ένα είδος διαλείμματος που πραγματοποιείται κατά τη διάρκεια του σχολικού ωραρίου, αλλά δεν είναι εντελώς ελεύθερο. Αντίθετα, περιλαμβάνει προγραμματισμένες, καθοδηγούμενες ή επιτηρούμενες δραστηριότητες, οι οποίες έχουν παιδαγωγικό, κοινωνικό ή κινητικό στόχο (Παναγιωτοπούλου, 2017).
Συχνά εφαρμόζεται σε ομάδες παιδιών που δυσκολεύονται να διαχειριστούν τον χρόνο του ελεύθερου διαλείμματος, όπως μαθητές με ΔΕΠ-Υ, αυτισμό, μαθησιακές ή κοινωνικές δυσκολίες, μπορεί όμως να αξιοποιηθεί κι ευρύτερα για να καλλιεργήσει δεξιότητες σε όλα τα παιδιά (Χατζηχρήστου, 2011).
Αν και το ελεύθερο παιχνίδι είναι πολύτιμο, το δομημένο διάλειμμα μπορεί να βοηθήσει παιδιά που αλλιώς δεν θα συμμετείχαν ή θα ένιωθαν άβολα ή αποκλεισμένα. Συνήθως, είναι συμπληρωματικό και όχι μόνιμο υποκατάστατο του ελεύθερου χρόνου (Γαβριηλίδης, 2015).
1.3 Διαφορές δομημένου κι ελεύθερου διαλείμματος
Αντίθετα, το ελεύθερο διάλειμμα είναι μια άτυπη χρονική περίοδος όπου τα παιδιά επιλέγουν ελεύθερα τον τρόπο που θα αξιοποιήσουν τον χρόνο τους, χωρίς καθοδήγηση ή προκαθορισμένο σκοπό. Στο ελεύθερο διάλειμμα τα παιδιά ξεκουράζονται από τη μαθησιακή διαδικασία, εκφράζονται αυθόρμητα, δημιουργούν και εξερευνούν κοινωνικές σχέσεις με τον δικό τους ρυθμό. Η παρουσία του ενήλικα περιορίζεται στην εποπτεία και στην παρέμβαση μόνο όταν προκύψουν συγκρούσεις ή προβλήματα(Τσιφτσής, 2014).
Η βασική διαφορά ανάμεσα στα δύο είδη διαλείμματος έγκειται στο επίπεδο οργάνωσης και στον βαθμό παρέμβασης του εκπαιδευτικού. Το δομημένο διάλειμμα στοχεύει στην ένταξη και ενεργή συμμετοχή όλων των παιδιών, ιδιαίτερα όσων δυσκολεύονται να ενταχθούν στο πλαίσιο του ελεύθερου παιχνιδιού, στη δημιουργία ασφαλούς περιβάλλοντος, ενώ το ελεύθερο διάλειμμα βασίζεται στην πρωτοβουλία των παιδιών και ενισχύει την αυτονομία και την αυθόρμητη κοινωνικοποίηση(Κόκκος, 2007).
Ωστόσο, για αρκετούς μαθητές —όπως παιδιά με ΔΑΦ, ΔΕΠΥ ή κοινωνικές δυσκολίες— το ελεύθερο διάλειμμα μπορεί να αποτελεί πηγή άγχους ή περιθωριοποίησης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το δομημένο διάλειμμα λειτουργεί ως εργαλείο υποστήριξης και ενδυνάμωσης(Pellegrini&Bohn, 2005).
2. Το προφίλ του Δημοτικού Σχολείου
Όσον αφορά στην ταυτότητα του σχολείου, πρόκειται για ένα ενεργό κι εξωστρεφές 7/θεσιο Δημοτικό, με εκατόν δώδεκα μαθητές/τριες και σταθερό διδακτικό προσωπικό, που ανταποκρίνεται στις σύγχρονες εκπαιδευτικές ανάγκες,. Προάγει τη συμπερίληψη, τη συνεργασία, τη δημιουργικότητα και τη βιωματική μάθηση, με στόχο την ολόπλευρη ανάπτυξη των μαθητών. Το σχολείο υλοποιεί καινοτόμα προγράμματα σε θέματα ψυχικής ενδυνάμωσης, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, πολιτισμού και αθλητισμού. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη διαμόρφωση θετικού σχολικού κλίματος και στη στήριξη κάθε παιδιού, με σεβασμό στη διαφορετικότητα. Το διδακτικό προσωπικό επιμορφώνεται συνεχώς και ενθαρρύνει τη χρήση δημιουργικών μεθόδων διδασκαλίας. Υπάρχει στενή συνεργασία με τον Σύλλογο Γονέων, το ΚΕΔΑΣΥ, την εκπαιδευτική κοινότητα και την τοπική αυτοδιοίκηση. Το σχολείο αποτελεί έναν σύγχρονο παιδαγωγικό χώρο, που ενώνει τη μάθηση με τις αξίες, τη φροντίδα και τη δημοκρατική κουλτούρα.
2.1 Η Απόφαση για το Σχέδιο Δράσης
Το σχέδιο δράσης (Ιανουάριος- Απρίλιος), κρίθηκε απαραίτητο,μετά από πρόταση του δ/ντη και ομόφωνη απόφαση του Συλλόγου Διδασκόντων, για να αντιμετωπιστούν παρατηρούμενες δυσκολίες στη συμπεριφορά και την κοινωνική αλληλεπίδραση των μαθητών κατά τη διάρκεια του διαλείμματος. Στόχος ήταν να βελτιωθεί η ποιότητα του χρόνου που περνούν τα παιδιά στο προαύλιο, ενισχύοντας τη συνεργασία, τη συμπερίληψη και την αυτορρύθμιση. Το σχολείο ήθελε να εφαρμόσει εναλλακτικές δραστηριότητες με σαφή δομή, που θα ενεργοποιούν όλα τα παιδιά και θα περιορίζουν τα φαινόμενα απομόνωσης, συγκρούσεων ή αδράνειας. Επιθυμία του ήταν να αλλάξει τον τρόπο που βιώνεται το διάλειμμα: από παθητικό χρόνο σε ευκαιρία ενεργούς συμμετοχής και κοινωνικής ανάπτυξης με βασικό σκοπό την ενίσχυση του θετικού σχολικού κλίματος. Προσδοκώμενα αποτελέσματα είναι η βελτίωση της συμπεριφοράς, της ψυχοκοινωνικής ευεξίας και της συμμετοχής όλων των μαθητών. Το πρόγραμμα εφαρμόστηκε σε μαθητικό πληθυσμό 112 παιδιών με χρήση παιχνιδιών, αθλητικού εξοπλισμού και καθορισμένων δραστηριοτήτων σε οργανωμένους χώρους εντός κι εκτός κτιρίου.
Υλοποιήθηκε δε με την αγαστή συνεργασία του Συλλόγου Διδασκόντων, του Συμβούλου Εκπαίδευσης της 4ης Ενότητας ΔΙ. ΠΕ. Χανίων και του συλλόγου γονέων. Οι εκπαιδευτικοί ανέλαβαν ρόλο συντονιστή, εμψυχωτή και παρατηρητή στις δραστηριότητες, εξασφαλίζοντας τη συμμετοχή όλων των παιδιών και την ομαλή διεξαγωγή του διαλείμματος.
2.2 Ο ρόλος της Επιτροπής Διεπιστημονικής Υποστήριξης (ΕΔΥ)
Εν τω μεταξύ καθοριστικός ήταν ο ρόλος της Επιτροπής Διεπιστημονικής Υποστήριξης (Ε.Δ.Υ), στον προγραμματισμό και στην υλοποίηση καθολικών προγραμμάτων που αφορούν το δομημένο διάλειμμα κι έχουν να κάνουν με: Τη διαχείριση συναισθημάτων – Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, τον σχολικό εκφοβισμό και τη διαφορετικότητα. Τέτοιου είδους παρεμβάσεις, ενδυναμώνουν τις σχέσεις των μαθητών και αποτελούν ισχυρότατο όπλο διαχείρισης στη φαρέτρα των εκπαιδευτικών. Η ΕΔΥ αποτελεί έναν καινοτόμο θεσμό του εκπαιδευτικού συστήματος με σκοπό τη διαγνωστική εκπαιδευτική αξιολόγηση και υποστήριξη των μαθητών σε κάθε σχολική μονάδα γενικής εκπαίδευσης. Συγκροτείται από τον Διευθυντή του σχολείου, τον Εκπαιδευτικό Ειδικής Αγωγής, τον Ψυχολόγο, τον Κοινωνικό Λειτουργό και τον Γραμματέα της Επιτροπής. Στόχος της είναι η ανάπτυξη ενός σχολείου για όλους τους μαθητές χωρίς διακρίσεις καθώς και η υποστήριξη της σχολικής μονάδας στην αντιμετώπιση των δυσκολιών που δύναται να προκύψουν κατά την εκπαιδευτική διαδικασία.Βάση του θεσμικού πλαισίου,η παρακολούθηση λειτουργίας και η επιστημονική εποπτεία και καθοδήγηση των Σχολικών Δικτύων Εκπαιδευτικής Υποστήριξης (Σ.Δ.Ε.Υ.), και των αντίστοιχων Ε.Δ.Υ, γίνεται από το οικείο ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ (Νόμος 4823/2021).
3. Πιλοτική εφαρμογή προγράμματος
Με βάση τα παραπάνω, τέθηκε σε εφαρμογή η πιλοτική εφαρμογή του εν λόγω προγράμματος, διάρκειας τριών μηνών, στηριζόμενο πάνω σε ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης, ένα οργανόγραμμα έργου σχετικά με τα μέλη της ομάδας και τους ρόλους που καλούνται να παίξουν, τις σχέσεις αναφοράς μεταξύ τους, την κατανομή πόρων, τον καθορισμό χώρων και σταθμών, την αποσαφήνιση των ευθυνών, τον καθορισμό προσδοκιών σχετικά με την προσπάθεια που απαιτείται από κάθε άτομο και την αναζήτηση βέλτιστων πρακτικών για την ευόδωση των στόχων.
Ωστόσο απαραίτητη προϋπόθεσηήταν η δημιουργία περιοχών / ζωνών όπου θα δραστηριοποιούνταν ου μαθητές/τριες. Πρόκειται για προκαθορισμένα σημεία στην αυλή ή τον χώρο του σχολείου όπου τα παιδιά μπορούν να επιλέξουν να συμμετάσχουν σε συγκεκριμένες δραστηριότητες. Η δομή αυτή προσφέρει σαφή πλαίσια και επιλογές ώστε να ενισχυθεί η κοινωνική αλληλεπίδραση, να μειωθούν προβλήματα συμπεριφοράς και να νιώθουν τα παιδιά περισσότερη ασφάλεια και προβλεψιμότητα.
Ενδεικτικά παραθέτουμε ζώνες/σταθμούς για όλο το σχολείο κι εβδομαδιαίο πρόγραμμα εφαρμογής για μικρές τάξεις:
Ζώνες/ Σταθμοί: 1. Ζώνη επιτραπέζιων παιχνιδιών 2. Κατασκευών – ζωγραφικής (Ιδανική για παιδιά που ηρεμούν με δραστηριότητες λεπτής κινητικότητας) 3. Αθλητικών δραστηριοτήτων (ενισχύει την κίνηση και την εκτόνωση ενέργειας) 4. Ηρεμίας(για παιδιά που χρειάζονται αποφόρτιση) 5.Φανταστικού παιχνιδιού- τέχνης- μουσικής(κουκλοθέατρο, μεταμφιέσεις, ρόλοι).
Πρόγραμμα: Α’ – Β’ Τάξεις (Δημιουργικό και κινητικό παιχνίδι)
| Ημέρα | Δραστηριότητα | Υλικά |
| Δευτέρα | Παιχνίδια με μπάλα (π.χ. ποιος θα πετύχει τον στόχο) | Κώνοι, μπάλες |
| Τρίτη | Παραδοσιακά παιχνίδια (π.χ. κουτσό,) | Κιμωλίες, σχοινιά |
| Τετάρτη | Μουσικοκινητική δραστηριότητα (π.χ. χορός με μουσική) | Φορητό ηχείο |
| Πέμπτη | Ομαδικά παιχνίδια ρόλων (π.χ. “ο λύκοςκαι τα πρόβατα”) | Χωρίς υλικά |
| Παρασκευή | Ελεύθερο παιχνίδι με καθοδήγηση (επιλογή σταθμών) | Παιχνίδια ανά σταθμό |
4. Αξιολόγηση
Το δομημένο διάλειμμα αποτελεί αναμφίβολα μια παιδαγωγικά σχεδιασμένη παρέμβαση κατά τη διάρκεια του σχολικού ωραρίου, η οποία προσφέρει καθοδηγούμενες δραστηριότητες με στόχο την κοινωνική, συναισθηματική και συμπεριφορική ανάπτυξη των μαθητών. Ωστόσο, για να είναι ουσιαστικό και αποτελεσματικό, χρειάζεται συστηματική αξιολόγηση, κριτικός αναστοχασμός και στοχευμένη ανατροφοδότηση (Ματσαγγούρας, 2010).
Η αξιολόγηση αφορά τη διαδικασία συλλογής και ανάλυσης πληροφοριών για την πορεία και τα αποτελέσματα των δραστηριοτήτων. Στο πλαίσιο του δομημένου διαλείμματος, η αξιολόγηση εστιάζει:
Σε επίπεδο μαθητή:Συμμετοχή και συνεργασία, Κοινωνικές δεξιότητες (π.χ. επίλυση συγκρούσεων), Αυτορρύθμιση και συναισθηματικός έλεγχος.
Σε επίπεδο προγράμματος:Καταλληλότητα δραστηριοτήτων, Επίτευξη παιδαγωγικών στόχων, Ανταπόκριση στις ανάγκες των μαθητών (Χατζηχρήστου, 2011)
Για την αξιολόγηση του προγράμματος αξιοποιήθηκαν μέθοδοι, όπως: Άτυπη και συστηματική παρατήρηση, Φύλλα παρακολούθησης και δελτία συμπεριφοράς, Αυτοαξιολόγηση των μαθητών (με ερωτηματολόγια), συζήτηση σε κύκλο (Παπακωνσταντίνου, 2009).
Με λίγα λόγια οι εκπαιδευτικοί αξιολογούν την αποτελεσματικότητα των δραστηριοτήτων, οι μαθητές εκφράζουν τις εμπειρίες, τα συναισθήματα και τις σκέψεις τους για το διάλειμμα, εντοπίζονται προβλήματα ή δυσκολίες που προέκυψαν (π.χ. σύγκρουση) και αναζητούνται βελτιώσεις ή νέες ιδέες για τις επόμενες φορές(Καραντζά, 2012).
5. Αναστοχασμός
Ο αναστοχασμός στην εκπαίδευση είναι η διαδικασία κατά την οποία εκπαιδευτικοί και μαθητές αναλύουν συνειδητά τις εμπειρίες τους, τις πρακτικές τους ή τη μαθησιακή τους πορεία, με σκοπό να βελτιώσουν την κατανόηση, τις δεξιότητές τους και τις επιλογές τους στο μέλλον. Δεν πρόκειται απλώς για σκέψη ή αναπόληση, αλλά για μια δομημένη διαδικασία αυτοαξιολόγησης που οδηγεί στη βελτίωση της μάθησης ή της διδασκαλίας (Ζαχαρίου, 2010)
Ο αναστοχασμός και η αξιολόγησηείναι πολύ σημαντικά μέρη κάθε παιδαγωγικού προγράμματος, συμπεριλαμβανομένου και του δομημένου διαλείμματος, καθώς επιτρέπει σε μαθητές και εκπαιδευτικούς να σκεφτούν τι λειτούργησε, τι όχι και τι μπορεί να βελτιωθεί(Παπαϊωάννου, 2013).
Ο αναστοχασμός γίνεται:α) από τους εκπαιδευτικούς με τήρηση βιβλίου παρατήρησης για κάθε ζώνη τάξης και με ερωτήματα τύπου: «υπήρξε ενεργή συμμετοχή όλων των μαθητών, εμφανίστηκαν συγκρούσεις ή περιθωριοποίηση, ήταν η δραστηριότητα κατάλληλη για την ηλικία, χρειάστηκε αλλαγή σχεδίου, τι πρέπει να βελτιωθεί στη συνέχεια;» και β) από τους μαθητές οι οποίοι σκέφτονται τι έμαθαν, τι έκαναν, πώς ένιωσαν και πώς μπορούν να βελτιωθούν την επόμενη φορά (Παπαϊωάννου, 2013).
6. Ανατροφοδότηση
Η ανατροφοδότηση είναι η διαδικασία κατά την οποία παρέχονται πληροφορίες σε μαθητές και εκπαιδευτικούς για τη βελτίωση της συμπεριφοράς, της συμμετοχής και της επίδοσης. Στο δομημένο διάλειμμα είναι κρίσιμη γιατί: 1. Ενισχύει την αυτογνωσία των μαθητών 2. Προωθεί την αυτορρύθμιση της συμπεριφοράς 3. Δημιουργεί κίνητρα συμμετοχής 4. Χτίζει σχέσεις εμπιστοσύνης (Καραντζά, 2012)
Η άμεση (π.χ. επιβράβευση συνεργασίας), η καθοδηγητική («τι μπορούσες να κάνεις διαφορετικά;»), η ομαδική (μέσω συζήτησης στο τέλος της δραστηριότητας, «κουτί» ανατροφοδότησης κλπ), η οπτική (πίνακας προόδου, κάρτες συναισθημάτων), αποτελούν μορφές της ανατροφοδότησης, που ενισχύουν τη διαδικασία βελτίωσης του προγράμματος.
Εν κατακλείδι, η αξιολόγηση, ο αναστοχασμός και η ανατροφοδότηση είναι πυλώνες βελτίωσης στο δομημένο διάλειμμα. Μέσα από αυτά, οι εκπαιδευτικοί δεν εφαρμόζουν απλώς δραστηριότητες, αλλά τις εξελίσσουν παιδαγωγικά, διασφαλίζοντας ότι κάθε μαθητής συμμετέχει ενεργά, μαθαίνει και ενισχύεται τόσο κοινωνικά όσο και συναισθηματικά (Παπαϊωάννου, 2013).
7. Αποτελέσματα δράσης
Κάθε δράση που υλοποιείται, είτε σε εκπαιδευτικό, κοινωνικό, είτε επαγγελματικό πλαίσιο, έχει συγκεκριμένα αποτελέσματα που αντικατοπτρίζουν τον βαθμό επιτυχίας και την επίδρασή της στους συμμετέχοντες και την ευρύτερη κοινότητα. Η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων είναι απαραίτητη, καθώς επιτρέπει την αποτίμηση των στόχων που τέθηκαν, την αναγνώριση καλών πρακτικών, αλλά και την ανάδειξη σημείων προς βελτίωση. Έτσι, τα αποτελέσματα δεν αποτελούν μόνο το τέλος μιας προσπάθειας, αλλά και τη βάση για τον σχεδιασμό μελλοντικών παρεμβάσεων.
Στην προκειμένη περίπτωση τα ποιοτικά αποτελέσματα ενός προγράμματος δομημένου διαλείμματος εστιάζουν όχι μόνο στο “τι γίνεται” αλλά στο “πώς το βιώνουν” και “πώς επηρεάζονται” οι μαθητές. Δηλαδή, δεν μετριούνται με αριθμούς, αλλά με συμπεριφορές, στάσεις, συναισθήματα και εμπειρίες.
Έτσι μέσα στο σύντομο χρονικό διάστημα της δράσης και από τις καταγραφές στη σχολική μονάδα διαπιστώθηκε ότι:
- Οι μαθητές αισθάνονταν πιο ασφαλείς και άνετοι να συμμετέχουν.
- Υπήρχε πολύ λιγότερο ένταση σε σχέση με το παρελθόν και σημαντική μείωση των συγκρούσεων. Λιγότεροι ήταν ακόμα και οι τραυματισμοί των παιδιών.
- Βελτιώθηκε η γενική διάθεση των παιδιών κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το διάλειμμα.
- Δημιουργήθηκαν νέες φιλίες μεταξύ μαθητών που προηγουμένως δεν αλληλοεπιδρούσαν.
- Παρατηρήθηκε σεβασμός στη διαφορετικότητα (π.χ. φύλο, ικανότητες).
- Αναπτύχθηκαν βοηθητικές συμπεριφορές (συνεργασία, υποστήριξη).
- Ενεργοποιήθηκαν οι λεγόμενοι «σιωπηλοί» μαθητές, συμμετέχοντας στις διαδικασίες.
- Συμμετείχαν όλα τα παιδιά – χωρίς αποκλεισμούς. Οι μαθητές που κινούνται στο φάσμα του αυτισμού είχαν συμμετοχή κατά 70%.
- Ενεργή συμμετοχή και προσωπική ευθύνη (ανάληψη ρόλων από μαθητές, ανάπτυξη πρωτοβουλιών, εμπλοκή στην επιλογή δραστηριοτήτων).
- Τα παιδιά έδειξαν πρωτοβουλία για νέες ιδέες παιχνιδιών ή τροποποιήσεων (ανάπτυξη της δημιουργικότητας και της φαντασίας).
- Τηρούνταν οι κανόνες με ευθύνη, χωρίς συνεχόμενη επιτήρηση.
- Υπήρχε σεβασμός στους ρόλους των άλλων (π.χ. μαθητής-συντονιστής).
- Ενισχύθηκε τέλος η πρόληψη έναντι της καταστολής των προβλημάτων.
8. Μειονεκτήματα του δομημένου διαλείμματος
Ωστόσο το δομημένο διάλειμμα, αν και προσφέρει οφέλη στην οργάνωση και την παιδαγωγική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, συνοδεύεται και από ορισμένα μειονεκτήματα. Πρώτον, περιορίζει την αυθόρμητη έκφραση και το ελεύθερο παιχνίδι των μαθητών, καθώς οι δραστηριότητες είναι προκαθορισμένες και καθοδηγούμενες. Αυτό μπορεί να μειώσει την ευκαιρία των παιδιών να αναπτύξουν πρωτοβουλία, φαντασία και κοινωνικές δεξιότητες με φυσικό τρόπο. Επιπλέον, δεν ανταποκρίνεται πάντα στις ανάγκες ή τα ενδιαφέροντα όλων των μαθητών, κάτι που ενδέχεται να οδηγήσει σε αδιαφορία ή μειωμένη συμμετοχή.
Τέλος, η εφαρμογή του απαιτεί έναν μακρόπνοο σχεδιασμό με σαφή και σταθερά πλαίσια, κατάλληλη υλικοτεχνική υποστήριξη (πόροι, χώροι, μέσα), χρηματοδότηση σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα ώστε να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα των προγραμμάτων, μεγάλο χρόνο προετοιμασίας,διαρκή απασχόληση του ανθρώπινου δυναμικού και συνεχής κατάρτισής του σε παιδαγωγικές μεθόδουςκαι στηνορθή διαχείριση του χρόνου των διαλειμμάτων.
9. Συμπεράσματα και προτάσεις
Η εφαρμογή του δομημένου διαλείμματος στο δημοτικό σχολείο αποτελεί μια παιδαγωγικά ορθή και επιστημονικά τεκμηριωμένη πρακτική που συμβάλλει ουσιαστικά στην ολόπλευρη ανάπτυξη των μαθητών. Το δομημένο διάλειμμα, με καθορισμένες δραστηριότητες και αυστηρή οργάνωση, ενισχύει την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, τη συνεργασία και την τήρηση κανόνων, προάγοντας παράλληλα την πειθαρχία και τη θετική συμπεριφορά εντός της σχολικής κοινότητας. Από την άλλη πλευρά υπάρχει ωστόσο και το ημιδομημένο διάλειμμα, που παρέχει μεγαλύτερη αυτονομία και δυνατότητα επιλογής, ενθαρρύνει την αυτενέργεια, τη δημιουργικότητα και την ενσυναίσθηση, διατηρώντας ένα πλαίσιο ασφάλειας και υποστήριξης (Pellegrini&Smith, 1998)..
Ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι ο συνδυασμός αυτών των μορφών διαλείμματος στο δημοτικό σχολείο βελτιώνει σημαντικά τη σωματική δραστηριότητα των μαθητών, συμβάλλει στην πρόληψη της σχολικής βίας και της κοινωνικής απομόνωσης, ενώ παράλληλα ενισχύει τη θετική αλληλεπίδραση μεταξύ των παιδιών. Η ευελιξία που παρέχει το ημιδομημένο διάλειμμα, σε συνδυασμό με την οργάνωση και καθοδήγηση του δομημένου, δημιουργεί ένα ισορροπημένο μαθησιακό περιβάλλον που ανταποκρίνεται στις ποικίλες ανάγκες της σχολικής ηλικίας.
Συνολικά, η συστηματική και ορθολογική εφαρμογή των δομημένων και ημιδομημένων διαλειμμάτων αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο για τη βελτίωση του σχολικού κλίματος, τη διαμόρφωση θετικών στάσεων και συμπεριφορών, καθώς και την ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής ευημερίας των μαθητών του δημοτικού σχολείου (Pellegrini&Smith, 1998).
Βιβλιογραφία
Ελληνόγλωσση
Γαβριηλίδης, Θ. (2015). Η Σημασία του Διαλείμματος στην ΠρωτοβάθμιαΕκπαίδευση. Εκδόσεις Gutenberg.
Ζαχαρίου, Σ. (2010). Ο Αναστοχασμός και η Επαγγελματική Ανάπτυξη του
Εκπαιδευτικού. Ελληνικά Γράμματα
Καψάλης, Α. (2013). Παιδαγωγική και Σχολική Ζωή. Μεταίχμιο.
Καραντζά, Χ. (2012). Αξιολόγηση και Ανατροφοδότηση στη Σχολική Μάθηση.
Μεταίχμιο
Κόκκος, Α. (2007).Παιδαγωγική Ψυχολογία. Ελληνικά Γράμματα.
Ματσαγγούρας, Η. (2010). Σύγχρονες Προσεγγίσεις στη Διδασκαλία και Μάθηση.
Γρηγόρης.
Νόμος 4823/2021, Αναβάθμιση του σχολείου, ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών και άλλες διατάξεις (Άρθρο 16).
Παναγιωτοπούλου, Α. (2017). Δομημένες Παιδαγωγικές Παρεμβάσεις στο Σχολικό
Περιβάλλον. Εκδόσεις Πατάκη.
Παπαϊωάννου, Γ. (2013). Σύγχρονες Μέθοδοι Εκπαίδευσης και Αναστοχασμός. Μεταίχμιο.
Παπακωνσταντίνου, Ν. (2009). Αξιολόγηση στη Σχολική Μάθηση.Εκδόσεις
ΙΑΝΟΣ.
Τσιφτσής, Ν. (2014). Παιδαγωγικές Προσεγγίσεις για την Ομαλή Κοινωνικοποίηση
των Μαθητών.Εκδόσεις Παπαζήση..
Χατζηχρήστου, Σ. (2011).Κοινωνική και Συναισθηματική Ανάπτυξη στο Σχολείο.Τυπωθήτω–Γ.Δαρδανός.
Ξενόγλωσση
Pellegrini, A. D., &Bohn, C. M. (2005). The Role of Recess in Children’s Cognitive
Performance and School Adjustment. Educational Researcher, 34(1), 13–19.
Pellegrini, A. D., & Smith, P. K. (1998). Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of play. Child Development, 69(3), 577–598.