Οι εξωτερικοί χώροι στα σχολεία στην εποχή της Τεχνητής Nοημοσύνης. Πολυτέλεια ή Αναγκαιότητα;

ISSN:1792-2674

Σακελλαρίδης Αθανάσιος

sakisschania@gmail.com

Εκπαιδευτικός Msc, Διευθυντής 2^ου Δημοτικού Σχολείου Χανίων

Περίληψη

Ο τόπος και ο χώρος δεν είναι απλώς “σκηνικά” της εκπαίδευσης — διαμορφώνουν το ίδιο το περιεχόμενο, τη μορφή και τη δυναμική της μάθησης. Η κατανόηση και ο ανασχεδιασμός τους μπορεί να προάγει την ισότητα, τη συμμετοχή, και τη δημιουργικότητα στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Στο πλαίσιο της σύγχρονης παιδαγωγικής, η σχολική μάθηση δεν περιορίζεται πλέον στο εσωτερικό της αίθουσας. Οι εξωτερικοί χώροι του σχολείου, όπως η αυλή, ο κήπος και οι κοντινοί φυσικοί χώροι, αποτελούν σημαντικά πεδία για βιωματική, διαθεματική και ενεργή μάθηση. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να αξιοποιήσουν και να ανασχεδιάσουν αυτούς τους παράγοντες ώστε να ενισχύσουν τη μαθησιακή εμπειρία.

 Η παρούσα εργασία, παρουσιάστηκε με τη μορφή εισήγησης στη 2^η Εκπαιδευτική Συνδιάσκεψη «Η Τέχνη της Διδασκαλίας κι Επικοινωνίας την εποχή της ΑΙ και του Ενεργού Πολίτη»» των ΔΙΠΕ-ΔΙΔΕ Χανίων,  αναλύοντας πώς αυτοί οι χώροι μπορούν να αξιοποιηθούν δημιουργικά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, παρουσιάζοντας ενδεικτικές πρακτικές και τεκμηριωμένες βιβλιογραφικές αναφορές.

Λέξεις κλειδιά: εκπαιδότοπος, χώρος, τόπος τεχνητή νοημοσύνη, εξωτερικοί χώροι, αυλές σχολείων

Εισαγωγή

Οι εξωτερικοί χώροι του σχολείου, όπως οι αυλές, οι σχολικοί κήποι και τα κοντινά πάρκα, μπορούν να μετατραπούν σε ισχυρά παιδαγωγικά μέσα, ιδιαίτερα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Η επαφή με τη φύση συμβάλλει ουσιαστικά στη γνωστική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών (Louv, 2008). Παράλληλα, η βιωματική μάθηση στον κήπο ή στην αυλή ενισχύει την κατανόηση επιστημονικών εννοιών, όπως ο κύκλος ζωής των φυτών, μέσω της άμεσης εμπειρίας (Kolb, 1984,  Κουλουμπαρίτση, 2012).

Οι εξωτερικοί χώροι παρέχουν πολύπλευρα ερεθίσματα, ενισχύουν τη βιωματική μάθηση, και καλλιεργούν δεξιότητες όπως η παρατήρηση, η επίλυση προβλημάτων και η συνεργασία. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση, η διαθεματική προσέγγιση και η εκπαίδευση STEM βρίσκουν ιδανικό πεδίο εφαρμογής σε εξωτερικούς χώρους.

Η αξιοποίηση των εξωτερικών χώρων στην εκπαιδευτική διαδικασία συνδέεται με σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις που προάγουν τη βιωματική, ενεργητική και ολιστική μάθηση. Οι χώροι όπως η σχολική αυλή, ο κήπος του σχολείου και το κοντινό πάρκο μπορούν να μετατραπούν σε δυναμικά μαθησιακά περιβάλλοντα, ενισχύοντας τη σύνδεση του παιδιού με τον κόσμο γύρω του.

Η παιδαγωγική του τόπου (Place-Based Education) προτείνει την αξιοποίηση του άμεσου περιβάλλοντος των μαθητών, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να συνδέσουν τη μάθηση με τις καθημερινές τους εμπειρίες (Sobel, 2004, Gruenewald, 2003). Επιπλέον, η αυλή μπορεί να γίνει χώρος για μαθηματικά παιχνίδια, μετρήσεις, γεωμετρικές κατασκευές και εφαρμογές στη φυσική, μετατρέποντας την αφηρημένη γνώση σε πρακτική εμπειρία (Σεραφείμ, 2009 Ματσαγγούρας, 2011).

Τόπος και Χώρος-Εκπαιδότοπος και  Εκπαιδοτοπίο

Η έννοια του τόπου και του χώρου στην εκπαιδευτική διαδικασία έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο, ειδικά τα τελευταία χρόνια, με τις αλλαγές στις τεχνολογίες, τις παιδαγωγικές μεθόδους και τις κοινωνικές συνθήκες.

Ο “τόπος” αναφέρεται κυρίως στο φυσικό ή/και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο πραγματοποιείται η μάθηση. Παραδείγματα:

• Φυσικός χώρος: σχολική τάξη, πανεπιστήμιο, εξωτερικός χώρος (π.χ.   περιβαλλοντική εκπαίδευση).
• Κοινωνικός τόπος: πολιτισμικά, κοινωνικά και ιδεολογικά χαρακτηριστικά του σχολείου ή της κοινότητας.

Θεωρείται η δομική μονάδα η οποία συνθέτει τους διάφορους χώρους, ενώ σύμφωνα με τον Proshanky, Fabian & Kaminoff, (1983) μπορεί να οριστεί ως μια υποκειμενική εκδοχή του χώρου, σύμφωνα πάντοτε και με το τι πρεσβεύει το άτομο που ζει σ΄ αυτόν. Μέσα από την εκπαιδευτική διαδικασία και τις αλληλεπιδράσεις, είτε ατομικά είτε συλλογικά το παιδί προσπαθεί να σχηματίσει τόπους. Τα κύρια χαρακτηριστικά των εκπαιδευτικών τοπίων είναι η συμμετοχή των παιδιών στη δημιουργία και τη λειτουργία των χώρων αυτών, καθώς και η ελευθερία στη χρησιμοποίησή τους.

1. Ο “χώρος” είναι μια πιο ευέλικτη και δυναμική έννοια, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει:
2. Υλικός χώρος: διαρρύθμιση της τάξης, υλικοτεχνική υποδομή, προσβασιμότητα.
3. Ψηφιακός χώρος: εξ αποστάσεως εκπαίδευση, e-learning περιβάλλοντα, εικονικές αίθουσες.
4. Συμβολικός/γνωστικός χώρος: το “χώρο” διαλόγου, συνεργασίας, έκφρασης και δημιουργικότητας

Η έννοια του χώρου έχει μια πολύπλοκη και ιδιαίτερη σχέση με τον άνθρωπο σε συνάφεια πάντοτε με τα υλικά στοιχεία που τον απαρτίζουν. Συνδέεται  με το άτομο μέσω μιας ποιοτικής σχέσης  με βάση τα πρότυπα και τις αξίες που διέπουν τον καθένα μας. Μπορεί να διακριθεί σε τρία επίπεδα, ασκώντας παράλληλα μια πολιτισμική δυναμική. Τα επίπεδα αυτά σύμφωνα με τον Chambart de Louwe, (1982), Remy (2004) είναι: α) ο χώρος-αντικείμενο, β) ο χώρος-αναπαράσταση και γ) ο χώρος  δράση.

Επιπλέον θα πρέπει να υπάρχει ευελιξία του χώρου, σύμφωνα με τον τρόπο που χρησιμοποιείται και όχι μόνο ως προς το πώς σχεδιάστηκε αρχιτεκτονικά. Έχοντας ως γνώμονα τη συνύπαρξη διαφορετικών εκπαιδευτικών τόπων που να συγκλίνουν σε μια γενικότερη εμπειρία και διαδικασία μάθησης. Ένα σωστό παιδοκεντρικό περιβάλλον  πρέπει να δίνει τις δυνατότητες στα παιδιά για δράση, κίνηση, εξερευνήσεις, αξιοποιώντας παράλληλα εκτός από τις γνωστικές και τις φυσικές ικανότητές  τους (Γερμανός 2006).

Οι “εκπαιδότοποι” είναι χώροι που ενισχύουν την ενεργό συμμετοχή των μαθητών, τους προσφέρουν ευκαιρίες για φυσική δραστηριότητα, αλληλεπίδραση με το περιβάλλον και ανάπτυξη δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων. Η μεταφορά της μάθησης εκτός των τεσσάρων τοίχων ενισχύει τη σύνδεση της θεωρίας με την πράξη, εμπλουτίζει τα ερεθίσματα των μαθητών και συμβάλλει στην ολιστική τους ανάπτυξη. Ο όρος εκπαιδότοπος περιλαμβάνει κάθε χώρο που αξιοποιείται για εκπαιδευτικούς σκοπούς — από την αυλή του σχολείου και τους κήπους μέχρι μουσεία, πάρκα και άλλους χώρους πολιτισμού και φύσης.

Ο όρος “εκπαιδοτοπίο” (εκπαίδευση + τοπίο) αναφέρεται σε κάθε φυσικό, κοινωνικό ή ψηφιακό περιβάλλον που μπορεί να υποστηρίξει τη μάθηση. Δεν περιορίζεται στην τάξη αλλά επεκτείνεται όπου υπάρχει δυνατότητα εκπαιδευτικής αλληλεπίδρασης.

Θεωρητικό Πλαίσιο
 
Η μάθηση σε εξωτερικούς χώρους βασίζεται σε παιδαγωγικές αρχές όπως:
Βιωματική Μάθηση (Experiential Learning) του Kolb (1984), όπου η γνώση αποκτάται μέσω άμεσης εμπειρίας και αναστοχασμού.
Η Place-Based Education (Sobel, 2004) προωθεί την αξιοποίηση του τοπικού περιβάλλοντος ως πηγή νοήματος και γνώσης.
Η θεώρηση του περιβάλλοντος ως «τρίτου δασκάλου» (Reggio Emilia), που διαμορφώνει ενεργητικά τη μαθησιακή εμπειρία. Reggio Children (2004).
Σύγχρονες Προσεγγίσεις
Η κοινωνικο-χωρική θεωρία της μάθησης (π.χ. του Lefebvre ή του Soja) τονίζει ότι ο χώρος δεν είναι ουδέτερος αλλά είναι κοινωνικά παραγόμενος.
Η παιδαγωγική του τόπου (place-based education) συνδέει τη μάθηση με την τοπική κοινότητα και το φυσικό περιβάλλον.
Η ευέλικτη σχολική τάξη δίνει έμφαση σε μετακινούμενα έπιπλα, ζώνες δραστηριοτήτων, και πιο “ανοικτούς” χώρους.
Παιδαγωγικές θεωρίες που το στηρίζουν:
Δομισμός (Constructivism) – Vygotsky, Piaget, Βιωματική μάθηση – Dewey, Kolb, Πολυγραμματισμοί και πολυτροπικότητα .
Παιδαγωγική Αξία των Εξωτερικών Χώρων
Βιωματική Μάθηση (Experiential Learning).
Η μάθηση προκύπτει μέσα από την εμπειρία, την παρατήρηση, τη δράση και την αναστοχαστική σκέψη (Kolb, 1984).
Τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα όταν αλληλεπιδρούν σωματικά και συναισθηματικά με το περιβάλλον.
Περιβαλλοντική Εκπαίδευση.
Ενισχύεται η οικολογική συνείδηση και η υπευθυνότητα απέναντι στο φυσικό περιβάλλον (Palmer, 1998).
Παρατήρηση κύκλου ζωής φυτών, ανακύκλωση, καταγραφή καιρικών φαινομένων.
Ολιστική Ανάπτυξη.
Οι εξωτερικοί χώροι ενισχύουν τη σωματική κίνηση, την παρατηρητικότητα, την κοινωνική αλληλεπίδραση και τη δημιουργικότητα.
Επιπλέον συνεπικουρεί στην:
Ενίσχυση του κινήτρου και της ενεργούς συμμετοχής των μαθητών.
Σύνδεση της θεωρίας με την πράξη (μάθηση με βάση την εμπειρία).
Ανάπτυξη κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων.
Καλλιέργεια περιβαλλοντικής συνείδησης.
Αντιμετώπιση της αποσύνδεσης των παιδιών από τη φύση (“nature deficit”).LouvRichard (2005).

Παιδαγωγικά Οφέλη της Διδασκαλίας σε Εξωτερικούς Χώρους:
Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων μέσα από συνεργατικές δραστηριότητες.
Ενίσχυση της δημιουργικότητας και της φαντασίας.
Βελτίωση συγκέντρωσης και ψυχικής υγείας, μέσω της επαφής με τη φύση.
Ενεργή μάθηση και καλλιέργεια της περιβαλλοντικής συνείδησης.
Εφαρμογή διαθεματικών προσεγγίσεων με βιωματικό χαρακτήρα.
Ειδικά στην προσχολική και πρωτοβάθμια εκπαίδευση, η φύση προσφέρει ένα πλούσιο πεδίο για ανακάλυψη, εξερεύνηση και ελεύθερο παιχνίδι, στοιχεία που θεωρούνται θεμελιώδη για τη μάθηση.
 

Tόπος και Χώρος στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση
 
Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση (δημοτικό σχολείο) είναι ο πρώτος οργανωμένος και θεσμοθετημένος τόπος μάθησης των παιδιών. Εδώ ο τόπος και ο χώρος επηρεάζουν βαθιά τη γνωστική, συναισθηματική και κοινωνική τους ανάπτυξη.
Ο σχολικός τόπος λειτουργεί ως σημείο κοινωνικοποίησης και πολιτισμικής αναφοράς.
Η τοπική κοινότητα μπορεί να ενσωματωθεί στη μαθησιακή διαδικασία μέσω:
εκπαιδευτικών επισκέψεων (μουσεία, πολιτιστικά κέντρα),
συνεργασιών με τοπικούς φορείς (δήμος, σύλλογοι),
αξιοποίησης του φυσικού περιβάλλοντος (δάσος, παραλία κ.λπ.).
 Παράδειγμα: Η «εκπαίδευση με βάση τον τόπο» (place-based education) προτείνει να χρησιμοποιούνται τα τοπικά χαρακτηριστικά (φύση, πολιτισμός, ιστορία) ως μέσο διδασκαλίας.
Ο ρόλος του “τόπου”
Επηρεάζει τις σχέσεις μεταξύ μαθητών και δασκάλων.
Συμβάλλει στη δημιουργία ταυτότητας και συναισθηματικής σύνδεσης με το σχολείο.
Παίζει ρόλο στη διαπολιτισμική εκπαίδευση (αναγνώριση της ποικιλομορφίας των μαθητών).
Ο ρόλος του “χώρου”
Διαμορφώνει το είδος και την ποιότητα της αλληλεπίδρασης.
Επιτρέπει ή περιορίζει την ενεργητική συμμετοχή των μαθητών.
Δημιουργεί ή όχι τις προϋποθέσεις για διαφοροποιημένη και συμμετοχική μάθηση.
Ο Χώρος στην Τάξη και Πέρα από Αυτή
Η διάταξη της σχολικής τάξης (παραδοσιακή έναντι κυκλικής ή ευέλικτης) επηρεάζει την:
επικοινωνία,
συμμετοχή,
αυτενέργεια των μαθητών.
Οι εξωτερικοί χώροι (αυλή, κήπος, πάρκο) μπορούν να γίνουν χώροι βιωματικής μάθησης.
Οι ψηφιακοί χώροι εισέρχονται σταδιακά, ιδιαίτερα μετά την πανδημία, με εργαλεία όπως e-class, εκπαιδευτικές πλατφόρμες, διαδραστικούς πίνακες.
Παράδειγμα: Το σχολικό περιβάλλον ως «τρίτος δάσκαλος» (Reggio Emilia approach), που υποστηρίζει ότι ο χώρος είναι εξίσου παιδαγωγικός όσο και ο δάσκαλος.
 
Η Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης και το Εκπαιδευτικό Τοπίο

Η εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ) χαρακτηρίζεται από:
Ραγδαία ψηφιοποίηση της εκπαίδευσης. Selwyn (2016).
Υπέρμετρη έκθεση σε οθόνες. Twenge & Campbell (2018).
Αύξηση του γνωσιακού φορτίου.  Sweller (1988).
Έλλειψη φυσικής επαφής με το περιβάλλον. Louv (2008).
Σε αυτό το περιβάλλον, υπάρχει αυξανόμενη ανάγκη να διατηρηθεί η ανθρώπινη εμπειρία της μάθησης: βιωματική, κιναισθητική, ολιστική.
 
 
Η Αυλή και ο Κήπος ως Αντίβαρο στην Ψηφιοποίηση
Οι εξωτερικοί χώροι του σχολείου (κήπος, αυλή, πάρκο) λειτουργούν ως αντιστάθμισμα στον τεχνολογικά κορεσμένο χώρο της τάξης:
Επαφή με τη φύση → αποδεδειγμένα μειώνει άγχος και αυξάνει τη συγκέντρωση (Louv, 2008).
Βιωματική μάθηση → μέσω της αφής, της κίνησης, της συνεργασίας (Kolb, 1984).
Κοινωνική ανάπτυξη → τα παιδιά μιλούν, παίζουν και δημιουργούν σε πραγματικό χρόνο και χώρο.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη Δε Μπορεί να Υποκαταστήσει τη Φύση
Η ΑΙ προσφέρει προσωποποιημένη μάθηση, αλλά:
Δεν μπορεί να παράγει αισθητηριακές εμπειρίες.
Δεν προσφέρει κοινωνική αλληλεπίδραση σε φυσικό περιβάλλον.
Δεν ενισχύει το σώμα, μόνο τον νου.
Σχολείο του Μέλλοντος = Υβριδική Εκπαίδευση + Ζωντανοί Χώροι
Στην εποχή της ΑΙ, το σχολείο πρέπει να είναι:
Ψηφιακά έξυπνο και τεχνολογικά ενήμερο
Αλλά και ανθρώπινο, φυσικό, βιωματικό
 
Εφαρμογές
 Παραδείγματα
Διδασκαλία Φυσικών Επιστημών μέσω πειραμάτων στην αυλή.
Μαθηματικά με μέτρηση φυσικών αντικειμένων ή γεωμετρικών σχημάτων στο περιβάλλον.
Καλλιέργεια σχολικών λαχανόκηπων.
Δημιουργία χώρων «υπαίθριας τάξης».
Επισκέψεις σε τοπικούς φυσικούς ή πολιτιστικούς χώρους.

 Εφαρμογή στο Δημοτικό
Η τάξη ως μετασχηματιζόμενο εκπαιδοτοπίο
Διαρρύθμιση με γωνιές: δημιουργική γραφή, πειράματα, τέχνη.
Ευέλικτα καθίσματα για ομαδοσυνεργατική μάθηση.
Εκτός τάξης: προαύλιο, σχολικός κήπος, πάρκο
Περιβαλλοντικά προγράμματα
Παρατήρηση φυσικών φαινομένων, καλλιέργεια φυτών.
Ψηφιακά εκπαιδοτοπία
Χρήση εκπαιδευτικών εφαρμογών (π.χ. Scratch, Wordwall).
Εργασίες σε e-class ή Padlet για συνεργατική γραφή.
Τοπική κοινότητα
Εκπαιδευτικές επισκέψεις (μουσεία, δημοτικά συμβούλια).
Συνεντεύξεις με επαγγελματίες (π.χ. για τοπική ιστορία).
Μικροί «σχεδιαστές» του χώρου τους
Οι ίδιοι οι μαθητές εμπλέκονται στον σχεδιασμό του μαθησιακού χώρου (μαθητοκεντρική προσέγγιση).
 

Πρακτική εφαρμογή        

Παρακάτω παραθέτουμε ενδεικτικές εφαρμογές που έχουν ήδη γίνει σε δημοτικά Σχολεία για τη χρήση των εξωτερικών χώρων ως κέντρων μάθησης και βιωματικής εμπειρίας.

Συμπεράσματα

Σε μια εποχή αυξανόμενης ψηφιοποίησης και χρήσης τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση, οι φυσικοί χώροι του σχολείου παρέχουν το απαραίτητο αντίβαρο για την ολιστική ανάπτυξη των παιδιών, διατηρώντας την ανθρώπινη διάσταση της μάθησης (Gill, 2011· Malone & Tranter, 2003).

Η παιδαγωγική αξιοποίηση των εξωτερικών χώρων —με τεκμηρίωση από σύγχρονες θεωρίες και έρευνες— προσφέρει:

• πολυαισθητηριακή εμπλοκή,
• κινητική και κοινωνική ενεργοποίηση,
• πραγματικά πλαίσια μάθησης,
• και αυξημένη οικολογική ευαισθησία.

• Η τεχνολογία χρειάζεται συμπληρωματικά τον φυσικό κόσμο, όχι αντικατάστασή του.
• Οι αυλές και οι κήποι δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαιότητα για την ισορροπημένη ανάπτυξη του παιδιού.
• Το σχολείο του μέλλοντος χρειάζεται οθόνες, αλλά και χώμα. Τεχνολογία, αλλά και δέντρα.

Οι αυλές και οι κήποι μπορούν:

• Να ενσωματωθούν σε προγράμματα STEM (π.χ. αισθητήρες για θερμοκρασία φυτών)
• Να εμπλουτίσουν τη χρήση της ΑΙ με πραγματικά δεδομένα από το περιβάλλον
• Να προσφέρουν συμπληρωματικές εμπειρίες εκτός οθόνης

Βιβλιογραφία

 Ελληνόγλωσση

• Γερμανός Δ. (2006). Οι τοίχοι της γνώσης. Αθήνα: Γκούντεμπεργκ.
• Δεληγιάννη-Κουΐμτζή, Β. (2004). Το σχολείο ως κοινότητα μάθησης και πρακτικής. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη.
• Καψάλης, Α. & Καρατζιά-Σταυλιώτη, Ε. (2000). Το σχολείο ως κοινωνικός και πολιτισμικός θεσμός. Αθήνα: Μεταίχμιο.

• Κουλουμπαρίτση, Χ. (2012). Ο σχολικός κήπος ως εργαλείο περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Πρακτικά Πανελλήνιου Συνεδρίου Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε.
• Κουλουμπαρίτση, Α. (2010). Μάθηση έξω από την τάξη: Η συμβολή των εξωτερικών χώρων στην εκπαιδευτική διαδικασία. Αθήνα: ΕΑΠ.
• Ματσαγγούρας, Η. (2003). Η διαθεματική διδασκαλία στην πράξη. Αθήνα: Γρηγόρης.
• Ματσαγγούρας, Η. (2011). Η σχολική τάξη ως κοινότητα μάθησης. Αθήνα: Γρηγόρης.
• Πανταζής, Σ. (2011). Το σχολικό περιβάλλον ως τρίτος δάσκαλος. Στο: Ματσαγγούρας, Η. (επιμ.), Σχολική Παιδαγωγική. Αθήνα: Γρηγόρης.
• Σεραφείμ, Ι. (2009). Παιχνίδι και μαθηματικά στην αυλή του σχολείου. Διδασκαλία των Μαθηματικών, 11(2), 45–50.
• Συμεωνίδης, Β. (2018). Ευέλικτη μάθηση και σχολικός χώρος. Στο: Κουζέλης, Ι. & Τζαβάρας, Δ. (επιμ.), Σχολείο και Δημιουργικότητα. Αθήνα: Gutenberg.

Ξενόγλωσση

• Dillon, J. et al. (2006). The value of outdoor learning: evidence from research in the UK and elsewhere. School Science Review, 87(320), 107-111.
• Dyment, J. E., & Bell, A. C. (2008). “Grounds for movement: Green school grounds as sites for promoting physical activity.” Health Education Research, 23(6), 952–962.
  Gill, T. (2011). No Fear: Growing up in a risk-averse society. Calouste Gulbenkian Foundation.
• Gruenewald, D. A. (2003). The best of both worlds: A critical pedagogy of place. Educational Researcher, 32(4), 3–12.
• Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Prentice Hall.
• Louv, R. (2008). Last Child in the Woods: Saving Our Children from Nature-Deficit Disorder. Algonquin Books.
• Malone, K., & Tranter, P. (2003). Children’s Environmental Learning and the Use, Design and Management of School Grounds. Children, Youth and Environments, 13(2).
• Maynard, T., Waters, J., & Clement, J. (2013). “Child-initiated learning, the outdoor environment and the ‘underachieving’ child.” Early Years, 33(3), 212–225.
• OECD (2017). The Learning Environment and the Use of Space. OECD Publishing. Διεθνής μελέτη για τη σημασία του σχολικού χώρου στη μάθηση.
• Proshansky, H. M., Fabian, A. K., & Kaminoff, R. (1983). Place-identity: Physical world socialization of the self.
• Reggio Children (2004). Children, Art and Artists: The Artistic Language of AlbertoBurri. Reggio Emilia: Reggio Children.
• Rickinson, M. et al. (2004).A Review of Research on Outdoor Learning. National Foundation for Educational Research.
• Sobel, D. (2004). Place-Based Education: Connecting Classrooms and Communities. Orion Society.
• Waite, S. (2011). Teaching and learning outside the classroom: personal values, alternative pedagogies and standards. Education 3-13.
• Waller, T. (2007). “The Trampoline Tree and the Swamp Monster with 18 Heads: Outdoor Play in the Foundation Stage and Foundation Phase.” Education 3-13, 35(4), 393–407.
• Wells, N. M. & Lekies, K. S. (2006). Nature and the Life Course: Pathways from Childhood Nature Experiences to Adult Environmentalism. Children, Youth and Environments, 16(1).