Ψηφιακή τέχνη και συλλογική έκφραση στο νηπιαγωγείο με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης: Μια καλή πρακτική

ISSN:1792-2674

Φίλη Δήμητρα
Νηπιαγωγός,

MScΙστορία & Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης
MEdΕιδική Αγωγή & Εκπαίδευση
Human Centered AI inEducation, Ambassador

Περίληψη

            Το παρόν κείμενο περιγράφει μια παιδαγωγική παρέμβαση η οποία παρουσιάστηκε στην 2η Εκπαιδευτική Συνδιάσκεψη της Π.Ε. & Δ.Ε. Χανίων με τίτλο: Η Τέχνη της διδασκαλίας και Επικοινωνίας την εποχή της Α.Ι και του Ενεργού Πολίτη, στο Πνευματικό Κέντρο Χανίων στις 24-25 Μαΐου 2025. Η παρούσα καλή πρακτική υλοποιήθηκε σε τάξη νηπιαγωγείου με σκοπό την αξιοποίηση εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) για την ενίσχυση της δημιουργικής εικαστικής έκφρασης και του συλλογικού διαλόγου. Στο πλαίσιο ενός σχεδίου δράσης, το οποίο αφορούσε την ευρύτερη ενασχόληση με τη θεματική ενότητα των εντόμων, οι μαθητές/τριες ανέπτυξαν φανταστικά έντομα, περιέγραψαν τα χαρακτηριστικά τους και με τη βοήθεια της νηπιαγωγού είδαν τα δημιουργήματά τους να μετατρέπονται σε εικόνες μέσω εργαλείων γεννητικής ΑΙ. Μέσα από τη συγκεκριμένη διαδικασία καλλιεργήθηκαν δεξιότητες περιγραφής, επικοινωνίας, οπτικοποίησης, δημιουργικής σκέψης καθώς και δεξιότητες συνεργασίας και σεβασμού στην ποικιλομορφία των απόψεων και στο δημοκρατικό διάλογο.

            Με την τεχνητή νοημοσύνη να διαμορφώνει εκ νέου το πολιτισμικό και επικοινωνιακό τοπίο, η  αναγκαιότητα μιας τέτοιας παρέμβασης είναι ιδιαίτερα επιτακτική στη σημερινή εποχή. Η ενδυνάμωση της δυνατότητας των παιδιών να αναπτύξουν δεξιότητες ψηφιακού γραμματισμού, κριτικής και πολυτροπικής σκέψης, έκφρασης και δημιουργικότητας ενισχύεται από την πρώιμη και παιδαγωγικά τεκμηριωμένη επαφή των παιδιών με εργαλεία τεχνολογίας από την προσχολική ηλικία.

            Η παρούσα πρακτική όπως παρουσιάζεται αναδεικνύει τις δυνατότητες αρμονικής συνύπαρξης της τέχνης και της τεχνολογίας στην εκπαίδευση και προτείνει το συνδυασμό τους με βιωματικό, συμμετοχικό και παιδαγωγικά εμπνευσμένο τρόπο.

Λέξεις κλειδιά: τεχνητή νοημοσύνη, προσχολική εκπαίδευση, βιωματική μάθηση, ψηφιακή τέχνη, ψηφιακός γραμματισμός.

          

1. Εισαγωγή

Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης (ArtificialIntelligence-AI) είναι ταχύτατη, μετασχηματίζει το πολιτισμικό και επικοινωνιακό τοπίο και ταυτόχρονα επηρεάζει ριζικά και την εκπαιδευτική πρακτική και καθημερινότητα (Luckin et al., 2016žSelwyn, 2019). Δυναμική θεωρείται πλέον η μετάβαση της αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης από την ανώτατη και δευτεροβάθμια εκπαίδευση στους κόλπους της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, στην οποία επαναπροσδιορίζεται ο ρόλος της τεχνολογίας υπό το πρίσμα θεμελιωμένων παιδαγωγικών πρακτικών (Kumpilainen & Sefton- Green, 2019ž Καψάλης & Παπαδημητρίου, 2022).

Το αναπτυξιακό στάδιο το οποίο είναι κρίσιμο για την ανάπτυξη βασικών δεξιοτήτων όπως η φαντασία, η δημιουργικότητα, η επικοινωνία και η συνεργασία είναι η προσχολική ηλικία. Οι συγκεκριμένες δεξιότητες εντάσσονται στις δεξιότητες-κλειδιά του 21^ου αιώνα και αναφέρονται ως απαραίτητες για την οικοδόμηση της ταυτότητας του σύγχρονου ενεργού πολίτη (Trilling & Fade, 2009). Σε συνδυασμό με όσα προαναφέρθηκαν, ο ψηφιακός γραμματισμός και η πολυτροπική σκέψη -ικανότητα κατανόησης και παραγωγής νοήματος μέσω ποικίλων μορφών αναπαράστασης όπως λόγος, εικόνα, ήχος, κίνηση- αποτελούν βασικά και απαραίτητα στοιχεία ανάπτυξης από τα πρώτα σχολικά χρόνια (Jewitt, 2008žΝτάγιου,2021).

Ο συνδυασμός της αξιοποίησης εργαλείων γεννητικής τεχνητής νοημοσύνης (generativeAI) στη δημιουργική και εικαστική έκφραση παρέχει στα παιδιά τη δυνατότητα να καλλιεργήσουν τις συγκεκριμένες δεξιότητες. Οι εφαρμογές όπως το BingImageCreator, το Leonardo.ai.και το Canva προσφέρουν στους/στις μαθητές/τριες την ευκαιρία να δουν τις εικαστικές τους δημιουργίες να μετατρέπονται σε  οπτικές αναπαραστάσεις, ενώ ταυτόχρονα ενισχύονται η φαντασία τους και η συμμετοχικότητά τους. Σε κάθε περίπτωση, η ένταξη εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στην προσχολική εκπαίδευση οφείλει να γίνεται με προσεκτικό τρόπο και μέσα από παιδαγωγική διαμεσολάβηση, με σκοπό να διασφαλίζεται η προστασία των παιδιών, ο σεβασμός στην ατομική έκφραση και η διαμόρφωση ενός μαθησιακού περιβάλλοντος το οποίο θα αξιοποιεί το διάλογο και θα ενισχύει τη συλλογικότητα (Papadakis et al., 2021).

Η παρούσα εργασία παρουσιάζει μια «καλή πρακτική» που υλοποιήθηκε σε τάξη του 3ου Νηπιαγωγείου Μουρνιών Χανίων περιλαμβάνοντας μαθητές/τριες και των δυο ηλικιών -νήπια και προνήπια- εστιάζοντας στην παιδαγωγική αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης με στόχο την ενίσχυση της δημιουργικής έκφρασης, της πολυτροπικής σκέψης και της συλλογικής συμμετοχής.Η συγκεκριμένη πρακτική ενθαρρύνει τον αναστοχασμό σχετικά με τον ρόλο της τέχνης και της τεχνολογίας στην προσχολική εκπαίδευση και προτείνει ένα πλαίσιο ενσωμάτωσης καινοτόμων εργαλείων κατά τη σύγχρονη εκπαιδευτική διαδικασία.

2. Θεωρητικό πλαίσιο

Στην προσχολική ηλικία η δημιουργική και καλλιτεχνική έκφραση αποτελεί τη βάση για τη γνωστική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών, καθώς ενισχύει τη φαντασία, τη γλωσσική ικανότητα και τη δημιουργική σκέψη (Edwards, 2022žWright,2010). Σύμφωνα με τον Vygotsky (1978) και τον Bruner (1996) η μάθηση νοείται ως κοινωνική και πολιτισμική διαδικασία, στην οποία κεντρικό ρόλο κατέχουν ο διάλογος και η συνεργασία.

Κατά την καλλιτεχνική διαδικασία, η ενσωμάτωση εργαλειών τεχνητής νοημοσύνης δύναται να λειτουργήσει υποστηρικτικά ως «πολιτισμικό εργαλείο» (Luckin et al., 2016), διευκολύνοντας την οπτικοποίηση των ιδεών καθώς και την ενίσχυση της πολυτροπικής έκφρασης. Εργαλεία ΑΙ όπως το BingImageCreator, το Leonardo.aiκαι το Canvaδίνουν τη δυνατότητα στα παιδιά να μετατρέπουν φανταστικές εικόνες μέσω των περιγραφών τους σε εικόνες, προωθώντας τη συμμετοχικότητα, τη χαρά της δημιουργίας και την ενίσχυση ψηφιακών δεξιοτήτων (Papadakis et al., 2022). Φυσικά, η αξιοποίηση εργαλειών τεχνητής νοημοσύνης στην προσχολική εκπαίδευση δεν υποκαθιστά τη δημιουργικότητα, αντίθετα χρησιμοποιείται για να την ενισχύσει-υπό την καθοδήγηση του/της εκπαιδευτικού- με σκοπό να προαχθούν η συνεργασία, η προσωπική έκφραση και ο αναστοχασμός της διαδικασίας.

2.1 Η πρακτική εφαρμογή στη σχολική αίθουσα

Η θεματική ενότητα η οποία αποτέλεσε το έναυσμα της ενασχόλησης με τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, ήταν η ενότητα που αφορά στα έντομα.Η προσέγγιση σχεδιάστηκε, ώστε να προάγει τη συνεργατική μάθηση, την αποδοχή της διαφορετικότητας και την κριτική εμπλοκή των παιδιών με τις ψηφιακές τεχνολογίες.Αρχικά, στη σχολική αίθουσα εκπαιδευτικός και παιδιά είχαν ασχοληθεί δημιουργικά με τη θεματική ενότητα των εντόμων για μία εβδομάδα, μαθαίνοντας και διερευνώντας διάφορες πτυχές που αφορούν το υπό εξέταση θέμα όπως: είδη εντόμων, ονομασίες, μεγέθη, ανατομία, συνήθειες, διατροφή κ.α. Στη συνέχεια η νηπιαγωγός συζητώντας με τα παιδιά αναφέρθηκε στη μορφολογία ενός φανταστικού εντόμου το οποίο είχε δημιουργήσει η ίδια νοητικά στα παιδικά της χρόνια. Το δεδομένο αυτό αποτέλεσε την αφόρμιση της ακόλουθης δραστηριότητας η οποία δομήθηκε ως εξής:

Συλλογική ιδεοθύελλα.

Τα νήπια καθισμένα στην ολομέλεια και σεβόμενα τις αρχές της διαλογικής διαδικασίας ξεκίνησαν να περιγράφουν λεκτικά πώς φαντάζονταν τη μορφή του φανταστικού τους εντόμου. Οι ιδέες ήταν ποικίλες και αφορούσαν σε πλάσματα που αλλάζουν χρώμα ή διαθέτουν ανθρώπινη φωνή ή/και φτερά.

Εικαστική σύνθεση

Σε δεύτερο επίπεδο και μετά την ολοκλήρωση του καταιγισμού ιδεών η νηπιαγωγός πρότεινε στα παιδιά να απεικονίσουν εικαστικά σε κόλλα Α4  με ελεύθερο τρόπο και ελεύθερη επιλογή υλικού, το έντομο που είχαν περιγράψει στο χώρο της ολομέλειας, έχοντας το δικαίωμα να τροποποιήσουν ή να αναδιαμορφώσουν την αρχική τους ιδέα μετά τις περιγραφές των συμμαθητών/τριών τους.

Σύνθεση αφηγηματικού υλικού

Με την ολοκλήρωση της εικαστικής αποτύπωσης και με την υποστήριξη και διαμεσολάβηση της νηπιαγωγού οι μαθητές/τριες σε αυτό το στάδιο ξεκίνησαν να διατυπώνουν απλές φράσεις για να περιγράψουν τα χαρακτηριστικά των φανταστικών εντόμων που είχαν δημιουργήσει. Η νηπιαγωγός σε αυτό το σημείο κρατούσε σύντομες σημειώσεις με σκοπό την μετατροπή των περιγραφών των παιδιών σε προτροπές(prompts) για την εισαγωγή τους στο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης.

Εισαγωγή στα ψηφιακά εργαλεία

Η νηπιαγωγός σε αυτό το σημείο κάλεσε και συγκέντρωσε όλους/ες τους/τις μαθητές/τριες στο χώρο του υπολογιστή και παρουσίασε τις βασικές λειτουργίες των εργαλειών που θα αξιοποιούνταν στη δραστηριότητα, συγκεκριμένα το BingImageCreator, το Leonardo.ai.και το Canva, εξηγώντας με απλό τρόπο τη σύνδεση γλώσσας και εικόνας με σκοπό την ενίσχυση της πολυτροπικής κατανόησης (Kress, 2010).

Παραγωγή εικόνας με χρήση τεχνητής νοημοσύνης

Τα νήπια με την υποστήριξη και καθοδήγηση της νηπιαγωγού υπαγόρευαν τις περιγραφές τους (όπως τις είχαν περιγράψει σε προηγούμενο στάδιο) και η νηπιαγωγός βοηθούσε την περιγραφή με κατάλληλες ερωτήσεις, όποτε έκρινε αναγκαία την παρέμβαση. Το εκάστοτε εργαλείο παρήγαγε τις αντίστοιχες εικόνες, οι οποίες ορισμένες φορές έδιναν την ευκαιρία για περαιτέρω σχολιασμό καθώς και για διορθώσεις και παραγωγή νέων εικόνων, ενισχύοντας με αυτόν τον τρόπο τη διερευνητική μάθηση και τον αναστοχασμό της διαδικασίας (Resnick,2017).

Παρουσίαση και συμμετοχικός διάλογος

Οι τελικές εικόνες, οι οποίες επιλέχθηκαν από κάθε παιδί με γνώμονα τη σκέψη  αν και κατά πόσο η παραγόμενη εικόνα μοιάζει με την αρχική εικαστική αποτύπωση του, παρουσιάστηκαν από τον/την κάθε μαθητή/τρια στην ολομέλεια της τάξης. Το κάθε παιδί ως παρουσιαστής των δημιουργημάτων του συμμετείχε σε ανοιχτό διάλογο με ερωτήσεις από τα υπόλοιπα παιδία της τάξης και δέχτηκε σχολιασμούς χωρίς ίχνος αξιολογητικής ή συγκριτικής διάθεσης.

Σύνδεση σχολείου-οικογένειας

Οι μικροί/ες μαθητές/τριες θέλησαν να παραλάβουν τις εικαστικές και ψηφιακές δημιουργίες τους και να τις μεταφέρουν στο σπίτι με σκοπό να τις παρουσιάσουν και στα μέλη της οικογένειας τους. Μάλιστα, ορισμένα παιδιά εξέφρασαν την ιδέα να αξιοποιήσουν τη ψηφιακή εικόνα που δημιουργήθηκε μέσω των εργαλειών της τεχνητής νοημοσύνης για την περαιτέρω εικαστική δημιουργία στο σπίτι με την οικογένεια τους. Συγκεκριμένα, η σκέψη ήταν πως επιθυμούν με τους γονείς τους να (ξανά) ζωγραφίσουν σε χαρτί το φανταστικό τους έντομο, επηρεασμένο αυτή τη φορά από το ψηφιακό παραγόμενο δίνοντας έμφαση σε νέες λεπτομέρειες και ενισχύοντας με αυτόν τον τρόπο τη σύνδεση μεταξύ ψηφιακής τεχνολογίας και παραδοσιακών μορφών εικαστικής έκφρασης.

2.2.Παιδαγωγικά οφέλη

Πολλαπλά ήταν τα οφέλη για τα παιδιά προσχολικής ηλικίας όπως  αναδείχθηκαν από την υλοποίηση της συγκεκριμένης «καλής πρακτικής». Παρατηρήθηκαν τα κάτωθι:

• Ενίσχυση της φαντασίας και της δημιουργικότητας (μέσω της ενεργοποίησης της σκέψης για την περιγραφή και εικονοποίηση των φανταστικών εντόμων)
• Ανάπτυξη δεξιοτήτων παραγωγής προφορικού λόγου (μέσω συλλογικών περιγραφών και ανταλλαγής ιδεών)
• Καλλιέργεια δεξιοτήτων ενεργητικής ακρόασης (μέσω της παρουσίασης των παραγόμενων και της ανταλλαγής απόψεων)
• Προαγωγή συνεργασίας και σεβασμού στη διαφορετικότητα (μέσω του δημοκρατικού διαλόγου)
• Σύνδεση μεταξύ φαντασίας και ψηφιακής έκφρασης (με την παράλληλη αξιοποίηση εικαστικής δραστηριότητας και χρήσης εργαλειών τεχνητής νοημοσύνης)
• Αύξηση της συγκέντρωσης, επιμονή και ενθουσιασμός (μέσω της μετατροπής των αρχικών ιδεών των παιδιών σε ψηφιακή μορφή)
• Ανάπτυξη δεξιότητας επίγνωσης της σχέσης μεταξύ του λόγου της εικόνας και της τεχνολογίας.

• 3. Συμπεράσματα  και προοπτικές

Η παρούσα εργασία χρησιμοποίησε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης στην προσχολική εκπαίδευση με στόχο να αναδείξει τις δυνατότητες που προσφέρουν τα εργαλεία αυτά μέσα από την παιδαγωγικά τεκμηριωμένη αξιοποίησή τους. Η συγκεκριμένη πρακτική, λειτούργησε ενισχυτικά στην καλλιτεχνική έκφραση και στη δημοκρατική διαπαιδαγώγηση στο μικρόκοσμο του νηπιαγωγείου. Δεν επιχειρήθηκε η αντικατάσταση των μεθόδων εικαστικής έκφρασης των μαθητών/τριών, αντίθετα έγινε μια ομαλή διασύνδεση μεταξύ φαντασίας, τέχνης και τεχνολογίας με σκοπό την προετοιμασία των παιδιών για κριτική στάση και συμμετοχή ως σύγχρονοι και ενεργοί πολίτες του 21^ου αιώνα.

Η «καλή πρακτική» που παρουσιάστηκε αναδεικνύει την ευελιξία των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιήθηκαν μέσω της παιδαγωγικής προσέγγισης, με απαραίτητο στοιχείο την αναγκαία επιμόρφωση των εκπαιδευτικών στη ψηφιακή παιδαγωγική και στην καλλιέργεια κριτικής σχέσης με την τεχνολογία και την εκπαιδευτική καινοτομία. Προς αυτήν την κατεύθυνση η παρούσα εμπειρική εφαρμογή αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις, όπως:

1. Επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σχετικά με τη δημιουργική ενσωμάτωση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινή εκπαιδευτική πράξη.
2. Ανάπτυξη σχετικού εκπαιδευτικού υλικού ειδικά σχεδιασμένο στις αναπτυξιακές ανάγκες των μαθητών/τριών προσχολικής εκπαίδευσης.
3. Καλλιέργεια κουλτούρας ψηφιακής παιδαγωγικής, η οποία θα προάγει την κριτική σκέψη και τη βιωματική μάθηση, στα σχολεία της χώρας
4. Αξιολόγηση και τεκμηρίωση σχετικών καλών πρακτικών με σκοπό την ανταλλαγή εμπειριών και τη δημιουργία κοινοτήτων μάθησης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Bruner, J. (1996). The Culture of Education. Harvard University Press.

Edwards, C. (2002). Three approaches from Europe: Waldorf, Montessori, and Reggio Emilia. Early Childhood Research & Practice, 4(1).

Jewitt, C. (2008). Multimodality and literacy in school classrooms. Review of Research in Education, 32(1), 241–267.

Kress, G. (2010). Multimodality: A Social Semiotic Approach to Contemporary Communication. Routledge

Kumpulainen, K., & Sefton-Green, J. (2019). Multiliteracies and early years innovation: Perspectives from Finland and England. Routledge.

Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence Unleashed: An argument for AI in Education. Pearson Education.

Papadakis, S., Kalogiannakis, M., &Zaranis, N. (2021). Teaching computational thinking and programming in early childhood education: A review of the literature. Frontiers in Education, 6, 657895.

Papadakis, S., Kalogiannakis, M., & Zaranis, N. (2022). Exploring the Use of Artificial Intelligence in Preschool Education: A Review of Current Trends. Education and Information Technologies, 27, 3443–3465.

Resnick, M. (2017). Lifelong Kindergarten: Cultivating Creativity through Projects, Passion, Peers, and Play. MIT Press.

Selwyn, N. (2019). Should robots replace teachers? AI and the future of education. Polity Press.

Trilling, B., & Fadel, C. (2009). 21st Century Skills: Learning for Life in Our Times. Jossey-Bass.

Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.

Wright, S. (2010). Understanding Creativity in Early Childhood: Meaning-Making and Children’s Drawings. SAGEPublications.

Καψάλης, Α., & Παπαδημητρίου, Χ. (2022). Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η εφαρμογή της στην εκπαιδευτική διαδικασία. Επιστημονική Επετηρίδα Παιδαγωγικού Τμήματος, 15, 45–62.

Ντάγιου, Δ. (2021). Πολυγραμματισμοί και παιδαγωγικές πρακτικές στο νηπιαγωγείο. ΣύγχρονηΕκπαίδευση, 217, 35–42.